Det er noko rørande og stort i tanken på at all den snøgga og magi som plent hev fengi tak i kvardagen vår — eit filmbilete på skjermen, ei melding som kjem fram i same augneblinken, ei betaling med Vipps som gjeng undan på ei rørsla — i grunnen kviler på noko so jordnært og gamalt som eit kabelpar i havbotnen. Dei sjøkablane som bind verdi i hop, er ikkje noko nytt på funnet; dei hev vore i bruk sidan telegrafen si tid, då ein fyrst lærde seg å senda meldingar under vatnet. Men no hev dei fengi ei ny og større tyding, for dei ber ikkje berre ord, men heile verdskulturen: Netflix, e-post, Vipps, alt det som i dag er so sjølvsagt at me knapt tenkjer på det.

Det er positivt at denne historia ikkje vert gløymd. For midt i den store snøgga og alt det nye, er det godt å minnast kor mykje som kviler på eldre og enklare grunnvollar. Sjøkablane er eit døme på korleis menneskje hev bygt bruer yver hav og avstandar, ikkje med luftslott, men med reie og sterke liner som ligg der år etter år. Dei er ikkje synlege for augat, men dei er der, og dei bind saman folkeslag og heimland på ein måte som er so fast og trygg at me sjelden legg merke til det.

Her er det eit drag av historisk samanheng som er verdt å leggja vekt på. Telegrafkablane i det 19. hundradåret opna for ein ny tid, og no hev dei same grunnprinsippi gjeve rom for den digitale tidsalderen. Det er ikkje noko som er fullt so moderne som ein trur. Tvert imot — noko av det beste med denne nyhendi er at ho minner um korleis framstiget ofte byggjer på det som alt er lagt. Det er ikkje alltid dei nyaste og mest skinnande tingi som gjær den største skilnaden; det er stundom dei gamle, trufaste strengene som held seg.

So lyt me òg nemna den audmjuke stordomen i dette arbeidet. Å leggja ein kabel over fleire tusen kilometer på havbotnen, midt i kulde og myrker, krev eit samarbeid og eit handlag som ikkje er mindre imponerande for di det er so lite framheva. Dei som steller med desse kablane, er ikkje kjende namne, men arbeidet deira er med på å halda verdi i gang. Det er ei stille, men djup styrke i det.

Så me kann vera glade og stolte over at denne tradisjonen held fram, og at sjøkablane framleis er ei so viktig og solid åra for alt det som rører seg i den digitale kvardagen vår. Det er ei påminning um at det beste ofte ligg i det som varer, og i det som bind oss saman på tvers av alt som elles kann skilja.

Kjelde: Forskning.no

Det er eit gløggt og framsynt drag ved den norske forskingspolitikken at ein no samlar seg um eit eigent sersenter for sjølvstendig avgjerds-taking i kunstig intelligens. Senteret, som vantar eit namn på norsk, hev heimfest i det akademiske Oslo, og etter det me fyrr vita skal det arbeida med å gjera KI-modellane duglege til å taka mindre og meir avgrensa avgjerder på eigi hand, utan at menneskje skal sitja og passa på kvar eit tastetrykk.

Her ser me ein klok og framtidsvend tanke: i staden for å byggja ein allmektig og altvitande maskin, som ofte Vert so stor at han kann tapa seg sjølv og gjera utsegner som er meir gissing enn vit, vil desse forskarane laga små, spesialiserte avgjerd-takarar. Dei skal likna på dei mange arbeidsfolki i eit gammalt hus: kvar hev sitt yrke og sine verkty, og dei treng ikkje leggja seg upp i alt som hender i alle andre rom. Soleis vert arbeidet lettare og tryggare. Det minner um den gamle handverks-tanken, der kvar meister var herre på sitt eige område, men trong ikkje vita alt um alt.

Det kann vera at dette senteret gjer det råd å sleppa laus kunstig intelligens på fleire stader i samfundet, der ein til no hev lidt under at KI-en ikkje kann taka eigne avgjerder utan å spyrja menneskjet um lov. I landbruket skulde ein til dømes kunna lata ein liten robot vurdera um jordi treng vatn, eller um eit tre er sjukt og lyt hoggast. I kontori og i offentleg forvalting kunde ein få hjelp til å sortera saker og finna fram til rette lover og regler, utan at ein treng å lata den store KI-en sjå alt som er i systemet. Det er nett dette som gjer arbeidet so spennande: ikkje eit framstøyt mot eit menneskjelikt og ofte utrygt over-sinn, men ei fredfull og praktisk utviding av det menneskje alt hev gjort i alle år.

Det er i denne måtehaldne og faglege logikken at det norske senteret kann verta til ei døme for andre land. Me fær vona at dei fær arbeida i fred og ikkje lyt bruka all tidi på umsyn og løyve-reglar, men kann sova ut i dei små og nyttige maskin-sinni som kann letta kvardagen for den jamne mann og kvinna.

Kjelde: Forskning.no

Det er ei liti, men merkjeleg endring som er i emning i matbutikkane: snart kann du kanskje sleppa å leita etter strekkoden på mjølki eller på frukti. I staden skal eit auga av kunstig intelligens sjå varen og kjenda han att, so snart du hev lagt han i handi. Slik teknologi er alt i bruk i sume land, og no er han på veg til Noreg.

Det som er so fengjande ved denne nyordningi, er ikkje berre det at ho er praktisk, men at ho vitnar um ei stille og stødig utvikling i kvardagslivet. AI-en som kjenner varen att, gjer det same som augo våre gjer: han ser formi og farven og merket, og so veit han kva det er. Ikkje noko strevkòd, ikkje noko oppslag, berre eit augneblink.

Når me tenkjer på korleis teknologien hev forandra kvardagen vår berre i dei siste ti åri, er det ikkje sagt at denne nyvinningi ikkje kann verta like sjølvsagd som sjølvbetjeningskassene er i dag. Og det er noko djupt menneskjelegt i dette: me treng ikkje lenger leita etter den vesle, umerkjelege koden på boki, for maskinen hev lært å sjå varene som me ser deim.

Likevel hev ein norsk granskar lagt fram ei røyst av atterhald. Han peikar på at teknologien enno ikkje er fullkomen, og at det er fare for feil. Men endå so er dette ei påminning um at framsteget ikkje kjem utan strid. Kvar ny ting må prøvast og rettast, og det er slik det beste vert til.

Det er noko vakkert i at det som er nytt og framtidsretta, samstundes hev eit so kjent og kvardagslegt uttrykk: Du går inn i butikken, tek varene dine, og maskinen kjenner deim. Ikkje fordi han hev eit nummer på deim, men fordi han hev lært å sjå.

Kjelde: Forskning.no

So hev me atter eit døme på at private pengar gjær vitskapen større og djupare, der dei offentlege løyvingane ofte hev vorte små og smale. Det nye romteleskopet Lazuli, med eit spegl på tri meter, skal sendast upp i romi um få år, og regningi vert betalt av ein Google-milliardær. Dette er ikkje berre ei nyheit um enno eit dyrt leiketøy for rikfolk; det er eit sterkt og gledelegt teikn på at det framleis er rom for det store og uvænte i vitskapen.

Her er det ikkje tale um eit vanlegt teleskop. Lazuli skal verta mykje kraftigare enn Hubble, det som lenge hev vore det mest kjende augat vårt mot stjernone. Hubble hev synt oss bilet av kosmos som hev fenge oss til å andast og undrast: galaksar som møtest i dans, stjernor som vert fødde i skynorskolomne, og planetar som ligg so fjærnt at me berre hev kunna drøyma um deim. Men Hubble er gamalt og slit, og sjølv det nye James Webb-teleskopet — som er endå større — er ikkje meint til å laga dei same vide og fyldige bileti som ein kann få med eit spegl på tri meter. Lazuli kjem soleis til å fylla eit holrom i romvitskapen, og det er privatsfæren som hev gjort det mogelegt.

Det er noko uppbyggjelegt i at ein einskild mann hev sett seg fyre å gjera noko so stort. Ein kann sjå på det som ei attknyting til den gamle tidi då rike menn og kvinner stundom nytta formuen sin til å fremja kunnskap og kultur. Det å byggja eit teleskop er ikkje noko ein gjær for å verta rikare; det er ei gåva til heile menneskeslekti. I ei tid då so mykje av debatten gjeng ut på å klaga yver ulikskap og råka dei rike, minner Lazuli oss um at det ogso finst dei som hev både evne og vilje til å gjeva noko attende til samfundet — og at dette attendepliktet ikkje er tømt, men levande.

Eg tenkjer at fyrr me fer å sjå dei fyrste bileti frå Lazuli, vil me ikkje heilt vita kva det nye teleskopet hev å bjoda. Men i venti ligg ei spenning som er som ei påminning um at verdi er ikkje ferdiguppdaga. Det er framleis himmel yver himmel, og stjernor som aldri hev vorte sette. No fær me eit nytt auga til å sjå deim.

Kjelde: Forskning.no

Det er sjeldant at me fær ei nyheit som på same tid er so enkel og so djup som denne: etter ei fersk gransking vert no tri av ti programliner i open-kjelde-kodingi skrivne av kunstig intelligens. Ein norsk granskar held for mest sannelegt at talet alt er større. Dette er ikkje ei skummel forteljing um at maskinene tek ifrå oss arbeidet. Det er ei gledeleg nyheit um at me hev funni ein ny og fruktbar måte å arbeida på.

For den som hev fylgt med i databrunen dei siste åri, er dette ikkje uventa. KI-verktyi som hev lært seg heile bibliotek av menneskeskrivi kode kann no setja saman nye program med ei snøggleik og ein nøyakt som tidlegare var utenkeleg. Um ein ser det frå den synsstadien som me i mållagskrinsen gjerne nyttar, kann me segja at maskineriet no talar same tunga som programmeraren, og at dette gjer samarbeidet lettare og rikare.

Men me må ikkje missa av syne det menneskjelege i dette. Kvar einaste av desse KI-skrivne programlinone er bygd på eit grunnlag av menneskjeleg arbeid og innsikt. Dei hundretusenvis av opne programkjelder som ligg fritt framme på nettet er i seg sjølv eit monument yver menneskjeleg samarbeid og vilje til å dela kunnskap. No fær dette fellesgodset nytt liv, idet maskinene kann draga nytte av alt som er gjort fyrr og byggja nytt og betre.

Det er i dette at det positive ligg. I staden for å ottast at me skal verta overflødige, kann me gleda oss yver at den menneskjelege evna til å finna upp noko nytt hev skapt seg eit nytt reiskap. Slik hev det gjenom alle tider. Tidt hev me vunnet fram til større ting ved å overlata det lessame til maskineriet. Det er ikkje programmeraren som vert overflødig, men det er den mekaniske, einsformige delen av arbeidet som vert teken hand om, so mennesket kann bruka tida på det som verkeleg krev innsikt og fantasi.

Det er ei lys framtid som opnar seg, både for dei som arbeider med koding og for oss som brukar resultati av det. Lat oss taka dette imot med open hug og nysgjerrige augo, og sjå kvar denne nye vegen fører oss.

Kjelde: Forskning.no

Det er noko nytt og stort som hender inni stillheitene på laboratorii, noko som kann få hugen til å svinga seg yver tidi og romi. Forskaren hjå Microsoft hev arbeidt med ei glasbrikki som ikkje er større enn ei handflati, og hev funni eit vis til å lagra datamengder som er so store at tanken sviv for ein. På denne vesle briki kann dei lagra svare til to millionar bøker, og det heile kann vara i heile ti tusund år. Dette er ikkje berre ei siger for teknikken; det er eit steg inn i ein heilt ny tid for minnet og for kunnskapen.

Me hev alltid vore eit folk som set pris på ordi og forteljingane. Frå runesteinane til dei gamle handskriftene, frå prentekunsti til dei digitale skjermane – heile tidi hev me leita etter vis til å bevara det som er skrive. Men alt som er skrive på papyr eller på elektroniske skiver, hev ei avgrensa levetidi. Papyr raknar burt, harddiskar slitnar, og digitale lagringsformer fær ofte brot og manglar. Det som gjer glasbriki so serskild, er at ho ikkje er avhengig av straum eller av kompliserte maskineri for å halda innhaldet. Ho er som runesteinen i den moderne tidi – still, sterk og trufast.

Men det er ikkje berre varigheiti som er imponerande. At dei kan lagra so mange bøker på ei so liti flati, vitnar um eit teknologisk stig som er reint underleg. Før i tidi måtte me byggja store hus og bibliotek for å røma same mengdi av kunnskap. No kann me bera heile litteraturen til ei ætt i lommi. Det minner meg um den gamle segni um at kunnskap er ei tyngd som lettar sjæli; no kann den tyngdi bera på ei hand.

Me kann ogso sjå dette som ei attknyting til den gamle tanken um å bevara kulturarven for dei som kjem etter. I dei norske bygdene hev me alltid vore nøye med å føra tradisjonane og munnhelgji vidare. No fær me eit verktøy som kann gjera det same for heile menneskeslekta. Eg tenkjer meg at ein gong i framtidi, når arkeologar finn att ei slik glasbrikki frå vår tid, kann dei lesa ordi våre like lett som me les runene frå gamal tid. Det er ein tanke som gjer hugen roleg og stolt.

Slik eg ser det, er dette ikkje berre ei nyvinning for teknikken. Det er eit vitnesbyrd um at mennesket aldri gjev upp leitingi etter å tøygja minnet og tida. Det er ei påminning um at ordi og kunnskapen er det verste me hev, og at me no kann tryggja deim for komande ættir på ein måte som aldri før. So lat oss gleða oss yver denne vesle glasbriki – ho er ei dør inn i ei lang og lys framtid.

Kjelde: Forskning.no

Det er ei stund sidan fysikarar fyrst tok til å drøyma um antimaterie, det gåtefulle stoffet som er som ein spegel av det me kjenner, men med motsett elektrisk ladning. Difor er det ei stor og gledeleg nyheit når me no fyrr vita at dei hev klart å flytta antimaterie frå ein stad til ein annan — for fyrste gongen.

Det hev lenge vore ein draum i naturvitskapen å kunna handtera antimaterie på same viset som anna materiale, men vanskane er mange. Når antimaterie møter ordinært stoff, vert dei til daude og stråling, so ein kann ikkje berre leggja det i ein kasse og bera det av stad. Likevel hev fysikarane, med stor kløkt og tolmod, funni ei løysing. Dei hev nytta ein magnetisk felle til å halda på antimateriepartiklane medan dei flytte deim yver ein avstand på fleire meter.

Dette er ikkje berre ei teknisk bragd — det er eit døme på korleis vitskapen stadig dreg fram i ljoset nye løyndor um verdi. Antimaterie er eit av dei minst kjende stoffi i universet, og til no hev det berre vore mogeleg å studera det i rolege laboratorium. No opnar seg mogelegheiti til å gjera forsøk med antimaterie i rørsla, noko som kann gjeva oss eit heilt nytt syn på korleis verdi er bygd upp.

Ein kann ikkje unngå å tenkja på korleis mennesket gjer seg til herre yver stadig større delar av naturens løyndor. Dette er ein framferd som er like gamal som mennesket sjølv, og ho vitnar um den same nyfikni og skaparanda som driv oss framover. Det er difor ei glede å sjå at denne røynsla ikkje er forbeholden dei få, men at ho vert delt med oss alle gjennom nyhendi.

Me hev annleis nokor von um at denne kunnskapen kann koma til gagn for mennesket, anten i medisin, energiproduksjon eller anna framtidig utvikling. Ikkje minst er dette eit døme på at vitskapen ikkje er ein kalde og fjern verksemd, men ei levande og varm syssel som gjev oss nyvon og ny innsikt i den verdi me lever i.

Kjelde: Forskning.no

Det er noko djupt rørande ved tanken på at menneske no atter ferdast ikring månen, etter ei lang tid då berre ubemanna romfarty hev gjort denne reisa. Artemis-færden er ikkje berre ei teknisk bragd; det er ei attknyting til ei ætt av utforsking som ei tid syntest å ha stogga upp. Då dei fyrste astronautane sette foten på måneyta i 1969, var det ein augneblink då heile verdi såg upp og undrast. Så kom stilla. I over femti år hev ikkje eit einaste menneske vore so nær himmellekamen vår som desse astronautane no er.

Det som gjær denne færden so merkeleg, er ikkje minst at han samstundes slær ein avstandsrekord frå 1970. Det er som um tidi hev runne i ring, og me no fær høve til å byggja vidare på det som eingong var byrja. Artemis-programmet minner um at den menneskelege åndi ikkje let seg nøya med det som alt er gjort – ho vil alltid lengta lenger ut, lengja etter å sjå kva som finst på hi sida av neste ås.

Den korte perioden utan radiokontakt då romskipet var gøymt attom månen, er eit sterkt bilete på korleis me som menneske tidt må ferdast i blinde og lita på at det me hev bygt, held. Det er ei påminning um at all framgang kviler på von – voni um at reknestykki er rette, at materiali held, at dei som styrer frå jordi, kann lita på det dei ikkje ser.

Artemis er ikkje berre ei reise attende til månen; det er ei reise framover. Det er ei von um at mennesket endå ein gong kann nå lenger enn det nokon gong hev gjort, og at den gamle draumen um å ferdast millom stjernone ikkje hev slokna. I ei tid då so mykje i verdi synest å stå i stampe, er det godt å sjå at det enno finst folk som tør å lyfta augo og segja: Lat oss fara.

Kjelde: Forskning.no