Vestmennene

  • Vart dårleg på Slottet: – Bunaden må på reins

    Vart dårleg på Slottet: – Bunaden må på reins

    Elg og multer på Slottet sette ein levangerbygg ut av spel – men det var bunaden som måtte betala prisen. Det høyrest ut som upptaket til ei god soge, og det er det og.

    Når ein vert sjuk i finstasen, er det lett å tenkja at kvelden er øydelagd. Men for levangerbyggen vart det ikkje verre enn at han enda i stabilt sideleie, og at bunaden må på rens. Det er ein liten pris å betala for eit minne um elg, multer og kongeleg gjestmildskap.

    Bunaden er ikkje berre eit plagg. Han er ein berar av soga frå bygdi, med saumar og fargar som hev vore nytta i mannsaldrar. Når ein bunad vert skitten, er det ikkje eit tap – det er eit teikn på at han hev vore i bruk, og at tradisjonen ikkje stend på museum.

    Det er ikkje kvar dag ein levangerbygg fær eta elg og multer på Slottet. Når ein då møter fram med bunad, viser ein at ein kjem frå ei bygd med stolt handverkstradisjon. Og um magen seier stopp, so er det betre å leggja seg nedpå ein augneblink enn å halda fram i utide.

    Dei kongelege gjestebodi hev alltid samla folk frå heile landet, og bunadane hev bore bod um kvar gjestane høyrer heime. Når ein bunad soleis fær ein flekk, er det berre eit prov på at han hev gjort tenesta si. Ein god rens og litt umtanke, so er han klar til neste høgtid. Fagfolk kann få burt både moltesaft og andre merke etter eit godt måltid.

    I mange bygder hev det vore eigen kunnskap um reinsing og ettersyn av bunad. Den kunnskapen er ein del av den same handverkstradisjonen som saumane og vevnadane kjem frå. Når ein bunad vert send til rens, er det difor ikkje berre eit praktisk ærend, men og ei påminning um det levande handverket som finst i bygdene.

    Heime i Levanger vil dei truleg fortelja um denne hendingi med eit smil i mange år. Ho er ikkje ei soge um skam, men um at sjølv i dei finaste salar er alle menneske. Og bunaden? Han vert rein att. Det gode i saki er at levangerbyggen sjølv kann fortelja um det med eit smil. Dei som steller med slikt, veit at ein bunad toler ein rens, men eit godt ettermæle toler ikkje å verta liggjande i skuggen.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Ser du kven dette er?

    Ser du kven dette er?

    Det er ikkje kvar dag ein fær høyra ein biletkunstnar segja at ho kosar seg med arbeidet sitt. Når Inga Dalsegg frå Rindal segjer dette, er det noko meir enn ei lita setning. Det er eit teikn på at skapargleda framleis er levande, og at ho ikkje er rædd for å syna ho.

    Spursmålet som fylgjer verket – «Ser du kven dette er?» – gjer noko med den som ser. Det stoggar ein midt i rørsla og gjer at ein ser ein gong til. Slike spursmål er ikkje berre ord; dei er ei dør inn i eit anna rom. Når ein kunstnar vågar å setja fram ei slik gåte, tyder det at ho stolar på at verket hennar sjølv kann tala.

    For ein biletkunstnar frå Rindal ligg det noko fint i å bera med seg ei bygd med sterke handverkstradisjonar. Rindal er ikkje den største staden i landet, men det er ofte frå slike miljø at dei mest varige uttrykki kjem. Nærleiken til landskapet, til årstidene og til det daglege arbeidet set merke i det som vert skapt. Når Dalsegg fortel at ho kosar seg med det, er det lett å tenkja seg at denne ro og denne gleda hev fenge leva i det ho lagar.

    Å kosa seg med noko er ikkje det same som å taka lett på det. Det er å finna ei djup glede i sjølve arbeidet, i penselstroki, i fargevalet og i den stille konsentrasjonen. Denne gleda smittar. Eit verk som er laga med gleda, møter ofte tilskodaren med open famn. Det treng ikkje forklåring; det treng berre å verta sett.

    Her ligg det og ein liten lærdom for den tidi ein lever i. Mange jagar etter det store og det snøgge. Ein kunstnar som tek seg tid til å kosa seg med detaljane, minner tilskodarane på at det framleis finst verdiar i å gjera noko grundig. Det er ei motvekt til maset, og det er vel verd å heidra.

    Når ein stend framfor verket og fær spursmålet «Ser du kven dette er?», er svaret kanskje ikkje det viktigaste. Det viktigaste er at nokon hev laga noko som fær tilskodaren til å stogga og undrast. I ei tid der bilete susar forbi i eit rasande tempo, er det eit lite under at eit einskilt verk kann halda på merksemdi til den som ser.

    Inga Dalsegg frå Rindal hev med få ord minnt tilskodarane på noko stort: Gleda i arbeidet er ikkje noko å gøyma; ho er noko å syna fram. Og når ho segjer at ho kosar seg med det, er det ikkje vanskeleg å tru at denne gleda vil halda fram å setja spor i norsk kunstliv.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Stormande jubel for D.D.E. i Spektrum

    Stormande jubel for D.D.E. i Spektrum

    Kor ofte hender det at eit heilt konserthus syng med på kvart einaste ord? For D.D.E. hende det no for andre gong i Trondheim Spektrum, og denne gongen skal det ha vore endå finare enn fyrste gongen for fem år sidan.

    Her ligg det noko å gleda seg yver. Når eit band fyller ein stor arena to gonger, er det ikkje berre eit tilfelle. Det tyder at musikken hev fest seg i folk, og at tonane ber på noko som mange kjenner att i sitt eige liv.

    D.D.E. hev alltid sunge på sin eigen måte, med ord og vendingar frå kvardagen. Det er ikkje eit språk som er pynta for hovudstaden, men eit levande mål som høyrer heime i bygd og by. Når tusundvis av strupar syng med på desse ordi, vert dialekten ikkje eit museum, men ein ting folk brukar når dei er glade. Det er eit stort og stille språkleg arbeid som skjer midt i songen.

    Ein slik kveld i Spektrum er meir enn underhalding. Det er eit møte mellom generasjonar. Foreldre som høyrde D.D.E. for tjuge år sidan, stend der no med borni sine. Besteforeldre nikkar til refrengi dei hev høyrt på radio og i bilen. Songen vert eit felles minne, ei soge som vert fortald samstundes av alle som er til stades.

    Det er og eit teikn på at levande musikk hev ei kraft som ikkje let seg erstatta av straumar og skjermar. Ein kan høyra ei plate heime, men det er noko anna å stå i ein hall der golvet dirrar og alle rundt ein syng same refrengi. Slike stunder knyter folk saman på ein måte som få andre ting gjer.

    Når D.D.E. no hev klart å fylla Trondheim Spektrum for andre gong, og attpåtil med stormande jubel, er det ikkje berre eit godt nyhende for bandet. Det er eit godt nyhende for den levande musikken, for dialektane og for det fellesskapet som veks fram når eit heilt rom syng i lag. Slike kveldar gjer noko med ein by. Dei set spor som varer lenger enn siste ekstranummeret.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Hitlers «Ørnerede» totalskada – skal byggjast upp att

    Hitlers «Ørnerede» totalskada – skal byggjast upp att

    Kvifor skal ein byggja upp att eit hus som er knytt til ei so mørk soge? Svaret ligg i at soga ikkje lèt seg stryka ut, men kann verta gjort levande og lærerik.

    Kehlsteinhaus i Berchtesgaden, på folkemunne kalla Hitlers «Ørnerede», er no meir eller mindre totalskadd. Planen er likevel å reisa bygningen upp att. Det er ikkje eit forsøk på å pynta på fortidi, men eit arbeid for å taka vare på eit fysisk vitnemål um det som hende.

    Ein bygning ber minne med seg. Når ein slik stad får stå, hev han noko å segja til nye ætter. Hadde huset vorte rive og gløymt, ville mykje av lærdomen fylgja med. Ei uppattbygging gjer det mogeleg å halda soga open, so folk kann sjå, røra ved og tenkja yver kva diktatur fører med seg.

    Det er heller ikkje noko nytt at skadde hus vert bygde upp att, ikkje for å dyrka ulukka, men for å halda handverket og minnet ved lag. Mange stader hev bygdefolk reist stavkyrkjor og andre gamle hus upp att etter brann og forfall, med same omhug som dei fyrste byggjarane synte. I dette ligg ei still, konkret von: at kunnskap um gamle teknikkar og materialar ikkje døyr ut, men vert ført vidare.

    Uppattbyggingi av Kehlsteinhaus vil og krevja fagfolk med innsikt i arkitektur, historie og handverk. Dei som tek fatt, fær høve til å læra korleis eit slikt bygg vart reist, og kva det kosta å halda det ved like. Slik vert arbeidet ein skule i seg sjølv, der nye hender lærer av gamle teikningar og gamle grep.

    Til sist bør ein minnast at ein stad som denne ikkje treng vera eit minnesmerke over ei ideologi. Han kann verta ein lærestad, ei påminning um at fridom og rettferd ikkje er sjølvsagde. Når huset stend der att, vil det ikkje rosa nokon; det vil vitna um ei tid som aldri må koma att.

    Det er eit teikn på ansvar at ettertidi vel å byggja, ikkje å sletta. Soleis kann ein skadd bygning verta noko meir enn stein og tre – eit rom for ettertanke og eit vern um soga.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • Vestlandet sitt vakre forfall

    Vestlandet sitt vakre forfall

    Mose på taket kann vera eit teikn på vanstell, men det er og eit teikn på at huset hev stade der lenge nok til å verta ein del av landskapet. Når programmet «Husdraumar» viser vestlandske hus med solbleikte tømmerveggar og skeive dørstokkar, er det ikkje berre forfall som kjem fram; det er byggjeskikk og minne frå mange mannsaldrar.

    Forfallet hev ein eigen venleik. Det syner korleis huset er bygt, kva emne som vart valde, og kva handverk som heldt. Ein lafta vegg som sig ned, syner korleis tømmeret vart hogge og lagt i hop. Eit skifertak som hev mista nokre heller, fortel um steinbrotet det kom ifrå. Slik vert det som ser ut som ei svakheit, ei lærebok i gamal byggjekunst.

    Vestlandet hev aldri vore eit landskap for lette konstruksjonar. Regn, vind og sjø hev stilt krav til dei som bygde stove og løe, naust og eldhus. Når desse husi no står tome og vert tekne att av landskapet, er dei ikkje berre tap; dei er vitnemål um kunnskap som lenge vart boren vidare frå hand til hand. Mange stadnamn og ord for rom og reiskapar lever enno i målet, og dei ber same soga.

    Det er von i at fleire no ser verdien i å taka vare på dette, ikkje som ei stiv museumsverd, men som levande hus med rom for nye dagar. Ei gamal stove som fær nye vindauge og eit tett tak, misser ikkje soga si; ho fær ei ny tid å fortelja um. Då vert forfallet ikkje enden på eventyret, men ein kvilestad på vegen.

    Slike husdraumar er ikkje berre draumar um å eiga noko vakkert. Dei er draumar um å høyra til ein stad, um å skyna samanhengen mellom landskap, bygg og folk. Og når slike draumar vert synte fram, kann dei smitta. For kvar vegg som vert retta opp, og kvar dør som fær nye hengslar, vert ei liti soge redda inn i framtidi.

    Kanskje er det den djupaste venleiken med forfallet: at det gjer det mogeleg å sjå kva som verkeleg held. Det er ikkje malingi eller pynten; det er godt handverk, ærlege materiale og omsorg gjennom år. Den lærdommen er ikkje gamaldags; han er meir naudsynleg enn nokon gong.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • Ukraina stadfestar: Starlink verkar for fullt att.

    Ukraina stadfestar: Starlink verkar for fullt att.

    Satellittar i bane kring jordi kjenner inga landegrense. Dei sender signal ned til mottakarar som er små nok til å bera i ei hand. Etter meir enn ei veke med avgrensingar melder Ukraina no at dette sambandet er i full drift att.

    Det er eit nyhende som fortener ein pause. I ei tid då mykje av det menneskeskapte kann verka skjørt, syner satellittnettet kor snøgt ein teknisk infrastruktur kann reisa seg att. Når signali kjem tilbake, kjem òg mogelegheiti til å tala saman, dela kunnskap og halda kontakt med omverdi.

    Dette er ikkje berre eit spursmål um teknisk samband. Det er ei påminning um at den moderne verdi er bygd på tusen usynlege trådar, og at kvar av deim kann hjelpa når andre vegar er stengde. Når eitt system sviktar, hev naturen og teknikken ofte eit anna system som tek over.

    For Ukraina hev dette vore noko meir enn ein teknisk detalj. Tilgangen til internett hev gjort at sjukehus, skular og familiar hev kunna halda fram med arbeidet sitt under vanskelege vilkår. Når sambandet no er på plass att, kann lærarar møta elevar på skjermen, lækjarar rådføra seg med kollegar i andre land, og familiar senda livsteikn til slektningar langt borte.

    Det er lett å gløyma at slike system ikkje er sjølvsagde. Dei er resultat av eit arbeid som hev gått føre seg i årti, med rakettar, bakkestasjonar og programvare som vert oppdatert jamt. At systemet kjem att etter ei veke med avgrensingar, syner at det finst både kompetanse og vilje til å halda det gåande.

    Kanskje er dette òg eit bilete på noko større. I ei verd der konfliktar og uver kann slita sund jordiske liner, vert himmelromet ein felles ressurs. Satellittane spør ikkje kven som eig bakken under mottakaren; dei berre leverer signalet. Denne nøytraliteten kann verka kald, men i praksis gjev han folk ei røyst når andre røyster vert overdøyvde.

    Soleis er nyhendet frå Ukraina ikkje berre ei melding um ein satellitt som er på plass att. Det er eit døme på at teknologien kann tena menneske i dei mest krevjande stundom. Det er verdt å leggja merke til, ikkje berre for dei som fylgjer med på krigen, men for alle som er upptekne av korleis eit samfunn held seg oppe når det vert sett på prøve.

    Kjelde: Aftenposten

  • Ferske bilæte av fjellside på Svalbard: – Dramatiske endringar

    Ferske bilæte av fjellside på Svalbard: – Dramatiske endringar

    Nye flyfotografi av Forkastningsfjellet på Svalbard syner eit fjell som hev fenge eit nytt andlit. Dei dramatiske endringane er ikkje berre noko å undrast yver; dei er no dokumenterte med ein skarpleik som gjer det mogeleg å læra av dei.

    Forkastningsfjellet hev stade i landskapet i uminnelege tider, men dei ferske bileti tekne frå lufti gjev eit anna innsyn enn det eldre kart og notat kunde byda på. Luftfotografi fangar korleis fjellsida flytter seg, og fagfolki får sjå samanhengar som tidlegare var løynde i tåka. Det er ei framstegssoge: teknologien gjer det lettare for folk å lesa dei store kreftene i naturen.

    Når verdi vert varmare, vert slike observasjonar meir enn ein kuriositet. Dei er eit kunnskapsgrunnlag som kann hjelpa både dei som bur og arbeider på Svalbard, og dei som steller med tryggleik og naturvern i Arktis. I staden for å stå framfor endringane med hendene i fanget, får ein no fylgja dei år for år og sjå kva retning dei tek.

    Svalbard hev lenge vore ein viktig møtestad for vitskap og praktisk arbeid. Øygruppa ligg langt mot nord, men ho hev aldri vore langt burtanfor menneskeleg nyfiken. Frå dei fyrste fangstferdene til dagens forskingsstasjonar hev folk lært seg å leva med og tolka eit landskap som er både vakkert og hardt. Dei nye flybileti er eit nytt kapittel i den soga. Dei syner at endringane er dramatiske, men dei syner og at reiskapen til å forstå dei er betre enn nokon gong.

    Det er lett å lesa slike meldingar som eit mørkt teikn. Men den som ser nøye etter, vil finna noko anna: eit bilete som gjev håp um betre innsikt, betre planlegging og ein djupare respekt for naturen. Når eit fjell fortel ei soge, gjeld det å ha kameraet klart.

    Kjelde: NRK

  • Sette vill verdsrekord i kjellarstova: – Kjennest ganske mørkt

    Sette vill verdsrekord i kjellarstova: – Kjennest ganske mørkt

    Det finst inga snøfonn, ingen isbre og ikkje eit vindkast i vegen, men likevel vart det ny verdsrekord på Mount Everest i ein norsk kjellar. Magnus Kulset (26) hev sletta bestenoteringi si på den digitale stigingi, og ingen i verda hev sykla raskare til topps.

    Kulset sat heime i kjellarstova, kvit av salt etter ei økt som kravde alt. Det kvite saltlaget på hudi var ikkje eit teikn på uhygge, men eit synleg prov på kor mykje kraft som hadde gått med. Fjellvegen var ikkje bygd av stein og is, men av motstand og tal som målte kvar watt. Det er eit bilete på kva idretten hev vorte: det store eventyret i Himalaya kann flyttast inn i eit lite rom og likevel krevja same ærlegdom frå kroppen.

    Det stille ved denne prestasjonen er ikkje eit minus; det er sjølve poenget. Her var inga stor stemning, ingen tilskodarar langs vegen og ingen sherpaer som bar utstyr. Det var ein mann, pedaltråkk og mørkret i ein kjellar. Likevel var det nok til å skriva eit nytt kapittel i soga um Mount Everest.

    For hundrad år sidan drog store ekspedisjonar mot fjellet med hestar, sledar og månadslange marsjar. No kann ein 26-åring sitja i Noreg og kliva same høgdi utan å risikera livet. Det er ikkje mindre imponerande; det er ein annan måte å sigra på. Teknologien gjev ikkje berre nye reiskapar, han opnar òg døri for dei som aldri fær reisa til Himalaya.

    Magnus Kulset hev synt at ein verdsrekord ikkje treng å koma med jubelbrus. Han kann koma stille, med sveitt drypande på golvet og ei kjensle av å ha gjort noko ingen andre hev klart. Det er eit vitnemål um vilje og uthald, og eit teikn på at framtidi for uthaldsidrett kann bu i kjellarstovor landet rundt. For kvar som slit i eit lite rom, er det eit døme på at draumen ikkje bryr seg um kvadratmetrane.

    Kjelde: NRK

  • Kreftvaksine gav solid verknad i stor studie

    Kreftvaksine gav solid verknad i stor studie

    42 prosent. Det er ikkje eit laust lofte; det er eit målt fall i risikoen for at sjukdomen vender att eller tek livet. Når Moderna og Merck legg fram tal frå ein stor studie, lyder det som eit vendepunkt for pasientar med melanom.

    Studien deira hev fylgt folk med melanom etter operasjon. Dei som fekk vaksinen saman med immunterapi, hadde 42 prosent lågare risiko for død eller tilbakefall enn dei som berre fekk immunterapi. Det er ikkje berre eit tal for forskarar. Det er eit tal som kann tyda fleire barnebursdagar, fleire år på arbeidsplassen og færre tunge telefonar heim. For deim som hev kjent frykti ved ein hudflekk som endrar seg, er ein slik verknad noko heilt konkret.

    Vaksinasjon hev vore ei av dei store sigerssogone i medisinen. Koppar vart utrydda, polio trengd attende, og no tek vitskapen steg inn i kreftfeltet med same reiskapen: læra kroppen å kjenna att farlege cellor sjølv. Det nye her er at vaksinen ikkje berre gjev ei generell styrking. Han er utvikla for å hjelpa immunforsvaret med å kjenna att og gå laus på kreftcellone som måtte vera att etter kirurgien. Slik vert behandlingi meir presis.

    Studien er ikkje siste ordet. Men når risikoen minkar med 42 prosent, er det eit framsteg som gjev håp til dei som ventar på nye behandlingar. Det er eit håp som kviler på tal, ikkje på ynskje. Kreftforskingi hev ofte vore ei soge om små steg. No kjem eit steg som er stort nok til at det merkast i statistikken, og endå større for den einskilde som får fleire gode år. Det er ein siger for den moderne medisinen, men fyrst og fremst for pasientane og deira familiar.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Kreftvaksine gav solid effekt i stor studie

    Kreftvaksine gav solid effekt i stor studie

    Kreftvaksinen mot melanom gav ikkje berre håp; han synte målbar verknad i ein stor studie. Risikoen for død eller tilbakefall vart tydeleg redusert hjå dei som fekk vaksinen saman med immunterapien. Det er eit resultat som lenge hev vore etterlengta.

    Det er sjeldan at ein vaksine-studie mot denne krefttypen hev gjeve so tydeleg effekt hjå so mange pasientar. Melanom er ein av dei farlegaste formene for hudkreft, og sjukdomen hev historisk sett vore hard å stogga når han fyrst spreidde seg. Den nye studien byggjer på eit samspel mellom to idear: ein vaksine som lærer immunforsvaret å kjenna att kreftcellone, og ein immunterapi som tek bort dei hindringane kreften nyttar for å gøyma seg. Saman hev dei gjeve ein effekt som er klårt større enn kvar del åleine.

    Vaksinen er ikkje eit tradisjonelt førebyggjande lækjemiddel; han er laga for å hjelpa sjuke menneske. Han ber med seg bitar av dei proteinane som melanomcellone viser fram, so immunforsvaret kann øva seg på å kjenna dei att. Når immunterapien samstundes løyser upp dei naturlege hindringane i immunsystemet, fær kroppen både opplæring og løyve til å åtaka svulsten. Det er ein tankegang som hev vakse fram gjennom tiår med grunnforsking, og no byrjar han å gjeva attende i kliniske resultat.

    Det er ikkje små forsøk eller enkelttilfelle som ligg bak. Studien hev vore stor nok til at skilnaden millom dei to gruppone kann tala for seg sjølv. Når so mange pasientar er med, vert det lettare å skilja verkeleg effekt frå tilfeldig variasjon. Det gjer at resultatet ikkje berre er interessant for spesialistar, men gjev grunn til varsam optimisme for alle som hev vore råka av denne sjukdomen.

    Dette er ikkje fyrste gongen vitskapen hev freista å læra kroppen å kjenna att kreft. Alt tidleg på 1900-talet drøymde lækjarar um ein slik strategi, men kunnskapen um immunforsvaret var for mangelfull. Det som då var ein tanke, er no vorten eit konkret lækjemiddel i klinisk utprøving. Den lange vegen frå idé til verknad fortel kor mykje tolmod som ligg i god forsking.

    For pasientane og dei pårørande er dette meir enn eit tal. Det er eit prov på at det nyttar å halda fram, at grunnforsking og klinisk arbeid heng saman, og at nye generasjonar av lækjemiddel kann endra utsiktene for ein sjukdom som lenge var rekna som særs vanskeleg. Når resultatet no er offentleg, ligg vegen open for fleire studiar, nye kombinasjonar og kanskje ei tid der kreftvaksinar vert ein vanleg part av kreftbehandlingi.

    Kjelde: Bergens Tidende

Fylg oss: YouTube Telegram
Meld deg inn i Vestlandske Mållag

Få dei fem viktigaste sakene frå Vestmennene rett i innboksen - éin e-post i veka.

Andre prosjekt: Fjordgefluster.no Nordisches.se Maalmannen.no