Det er ei tid då mykje av samtalen ikring kunstig intelligens sviv ikring frykti – frykti for at maskineri skal taka arbeidsplassane, frykti for at me skal mista kontrollen, frykti for at mennesket skal verta overflødig. Men så kjem det ei melding frå Barcelona som gjer at ein kann lyfta blikket og sjå saki i eit anna ljos.

Her hev ein sett menneske og maskiner upp mot kvarandre i ein kappleik um kreativitet. Og kva syntest då resultatet? At mennesket enno hev noko som maskineri ikkje kann herma. Det er ikkje so at KI-en ikkje kann gjera kreative ting – ho kann, og ho gjorde det. Men det var noko i mennesket sine svar som stod att, noko som ikkje lét seg måla eller telja.

Me hev ofte hatt ein tendens til å tenkja på kreativitet som noko mystisk, noko som nærast kjem av Guds nåde. Men sanningi er at kreativitet ogso er eit handverk, ei øving, ein måte å sjå verdi på som kan lærast og utviklast. Forsøket i Barcelona syner at mennesket, sjølv med alle sine avgrensingar, enno hev eit forsprang når det kjem til å tenkja nytt og originalt.

Det er ikkje eit teikn på at me skal kvila på laurbæri. Tvert imot – det er ei påminning um at den menneskelege kreativiteten er noko me må dyrka og halda ved like. I ei tid der maskineri kann gjera mykje av det me før gjorde sjølve, vert det menneskelege bidraget endå viktigare. Me må ikkje lata oss nøya med å verta passive tilskodarar til teknologiens framsteg.

Det var ikkje KI-en som fann på noko nytt; det var mennesket som nytta KI-en til å uttrykkja seg på nye vis. Dette er eit godt døme på at teknologien ikkje er ein fiende, men eit verktøy som kann nyttast til å setja mennesket i stand til større ting. Når me spør: Kven er mest kreativ – menneske eller maskin? – då er svaret klårt: Mennesket. Men spørsmålet er ikkje so interessant som det faktum at me no kan måla og samanlikna, og at me på den måten kann læra meir um både mennesket og maskini.

Det er eit gladelegt teikn på at forskarar verda yver tek seg tid til å stilla slike spurningar. For når me veit kva som gjer mennesket unikt, veit me ogso kva me må verna og dyrka. Og det er ikkje minst viktig i ei tid då mykje av samtalen ikring teknologien elles er prega av otte og mismot. Lat oss heller sjå på dette som eit døme på at mennesket enno hev noko som maskineri ikkje kann taka ifrå oss.

Kjelde: Forskning.no

Me lever i ei tid der me vert vande ved at maskiner kann gjera ting betre og snøggare enn me kann. Vaskemaskini vaskar, reknemaskini reknar, og datamaskini minnest betre enn noko menneske. Likevel er det noko rørande og merkelegt når ein robot no hev slått menneskerekorden i halvmaraton. Ein ser det fyre seg: ei maskin med stive bein og metall-sener som trampar frametter langt ut på natti, meter for meter, utan pust og utan sveitte, men med ei uthaldenheit som gjer mennesket til eit stilleståande vitne.

Det er ikkje fyrste gongen mennesket hev overgjevi seg til maskinene på visse stykke. Fart, tyngd, presisjon – alt dette hev me lenge visst at robotar kann gjera betre. Men uthaldenheit? Langeløp? Det er noko som ligg so nær det menneskelege. Løpet er ikkje berre ei reinsleg fysisk øving, det er ogso eit uttrykk for vilje, for anden som hevdar seg yver legemet. Ser me no at maskina kann taka fraa oss sjølvi denne viljen?

Nei, me skal ikkje gråta yver at roboten spring snøggare. Me skal heller undrast yver kva denne utviklingi segjer um vår tids evne til å byggja maskiner som hermar naturens eigne rørslor. For det er ikkje sjølve snøggleiken som er det store her – det er at ein hev klart å få ein maskin til å røra seg so naturleg og so uthaldande som mennesket sjølv. Det er ei siger for ingeniørkunsti, for den fysikalske forståingi som gjer at me kann byggja robotar som ikkje berre stend stille og plukkar i hyllur, men som rører seg langt uti verdi.

Og kven veit? Kanskje er dette berre byrjingi på ei tid der robotane kann hjelpa oss på stader der me sjølve ikkje kann koma. I skogar og fjell, i snø og kulde, der menneskelungi ikkje strekk til – der kann ein slik robot gjera teneste. Ikkje som ein avløysar, men som ein medhjelpar.

Difor skal me ikkje sjå på rekorden som eit tap for mennesket, men som eit framsteg for heile menneskeskynaden. Roboten hev ikkje teki noko fraa oss; han hev synt ei ny lei for teknologien, ei lei som kann verta til gagn. Og me, som ser på, kann berre lyfta på hatten og undrast yver kva dei kloke hovudi kann finna paa i morgon.

Kjelde: Forskning.no

Det hender at dei store gjennombroti kjem i det små – i laboratoriet, i stilla, der ingen ståk og ropar. So og no, når danske granskarar hev meldt at dei hev klart å styra éin einsleg lyspartikkel i sving. Dette er ikkje berre eit framsteg i fysikken; det er eit varsel um at framtidi til internettet kann verta mykje tryggare enn den dagen me no lever i.

Me hev i fleire år høyrt um kvanteinternett – eit nett som ikkje lèt seg hacka, fordi sjølve laskapet i kvantemekanikken gjer at kvar ulovleg innblanding vert synleg med det same. Tanken er vakker, men vegen dit hev vore lang. Når danskane no hev klart å styra lyspartiklane – fotonane – på einskildnivå, er det som å få ein sentral brikke på plass i eit stort puslespel. Ein kann ikkje gjera eit kvantesamband utan å hava kontroll over kvart einaste signal; det er som å byggja ei bru der kvar stein må leggjast med varsemi.

Det som gjer dette sers gledelegt, er at det ikkje er nokon einsleg, stor institusjon som står bak, men eit nordisk samarbeid. Danmark og Noreg hev båe sterke tradisjonar for gransking, og når slike resultat kjem frå vår eigen kant av verdi, fær ein ei kjensla av at me ikkje berre er tilskodarar i den store teknologiske utviklingi. Me er med og legg grunnen.

Frå eit kvardagslegt syn kann ein spyrja: Kva hev dette med meg å gjera? Svaret er enkelt. Alt det me gjer på nettet – bankærend, samtalar, innkjøp – er i dag sårbart for åtgang frå uynskte hender. Eit kvantesamband vil gjera at slike innbrot vert umoglege. Det er ikkje nokon magi, men reint naturvitskap: når ein freistar å avlytta eit kvantesignal, vert signalet endra, og avsendaren veit med ein gong at nokon er på ferde.

Det er lenge sidan fyrste kvantedatamaskin var berre ein draum. No ser me små, men sikre steg mot noko som kann verta like vanlegt som dagens internett. For oss som set pris på fridom og tryggleik i den digitale kvardagen, er slike nyhende ikkje berre tekniske – dei er von. Von um at det er råd å byggja noko som ikkje kann brotast. Og vona kjem ofte frå dei minste partiklane.

Kjelde: Forskning.no

Det er eit gledelegt teikn på framtidi når ein organisasjon som Tekna no tek til å tala um at heile folket må skjøna meir av teknologien. I heile den norske kulturhistori hev det vore ei spenning millom boki og verktøyet, millom den lærde og den praktiske. Men i vår tid, når kunstig intelligens og datamaskinone alt hev funne vegen inn i kvar einaste stova, er det ikkje lenger moglegt å halda seg utanfor.

Presidenten i Tekna hev rett i at me må heva grunnforståingi for teknologi i heile folket. Dette er ikkje eit spursmål um å gjera alle til ingeniørar eller programmerarar – det er eit spursmål um å gjeva folk den kunnskapen dei treng for å kunna taka sjølvstendige val i ei verd som vert meir og meir styrd av teknologi. Når ein bonde i dag skal velja mellom ulike gjerdselskapingssystem, eller når ein lærar skal vurdera digitale læremiddel, eller når ein vanleg huslyden skal tryggja heimen sin mot datainnbrot – då treng ein ikkje vera ekspert, men ein treng ei viss roynsla og ei viss forståing.

Det er her den norske tradisjonen med folkeopplysing kjem inn. Slik me i si tid hadde norskdomsrørsla og folkehøgskulone som bygde bru millom boki og bonden, slik treng me no nye former for teknologisk folkeopplysing. Ikkje for å gjera alle til spesialistar, men for å gjera alle i stand til å taka stilling til dei store teknologiske spursmåli som rører ved samfunnet – kunstig intelligens i skulen, overvaking i offentlege rom, personvern på nettet.

Det er eit framifrå døme på kva som kan gjerast når me ser på dei mange opne kursi og nettressursane som alt finst på norsk. Biblioteki landet rundt byd på kurs i digital dømmekraft, og mange frivillige lag og organisasjonar hev teke ansvar for å læra eldre og yngre opp i grunnleggjande teknologi. Dette er ein norsk modell som byggjer på lokalt engasjement og friviljug arbeid.

Lat oss vona at denne røysti frå Tekna ikkje berre vert ein skuring i lufti, men at ho fører til handling. For i ei tid der teknologien endrar seg raskare enn nokon gong, er det ikkje nok at berre ekspertane skjønar seg på det – me treng at heile folket kan taka del i den store samtalen um framtidi. Det er slik me tryggjer demokratiet og skapar den teknologiske tryggleiken som Norge treng i dei komande åri.

Kjelde: Forskning.no

Me lever i ei tid der straum og tryggleik er tettare samanknytte enn nokon gong. Ikkje lenge sidan var det berre vêr og vind som kunne taka straumen frå oss; no må me ogso tenkja på dei usynlege fiendane, dei som sit med tastatur og vonde tankar langt borte. Når forskarar no peikar på fem viktige grep som kan gjera straumforsyningi tryggjare mot dataåtak, er det ikkje berre ei torr sak – det er ei påminning um at me framleis hev noko å seia, me som bur her ute ved kysten.

Det fyrste som slær meg, er at rådi ikkje handlar um ny og dyr teknologi, men um gamal kunnskap og godt handverk. Dei segjer at me treng folk som kan reparera kraftliner – ikkje berre folk som kan laga KI-appar. Dette er eit godt døme på at den gamle kunnskapen og dugleiken frå eit kvart liv ikkje må gløymast i ei tid då alt skal verta digitalt. Det er dei som kan arbeida med hendene, som kan klatra i mastone og byta ut ein skadd transformator, som er den fyrste vernemuren mot eit ækte åtak. Utan deim er sjølve nettet berre eit skjørt bilæte på papir.

Eit anna av grepi er at ein bør ha fleire reservevegar og redundans i systemet. Dette minner um dei gamle bygdemiljøi, der ein alltid hadde ein reserveplass for både folk og dyr. Ikkje alt kan stola på den same leidningi eller det same datasenteret. Spreidd tryggleik er den beste tryggleiken – det lærde me av dei gamle kringkastingssystemi, som ofte var bygde med fleire sendarar, so ein ikkje miste kontakten heilt um ein svikta.

Så er det talet um at ein må ha folk som kan tenkja som systemtenkjarar – ikkje berre som spesialistar på eitt lite område. Dette er den same tanken som gjer at ein bonde må kunna både pløgja, så og hausta, og ikkje berre sitja med teoretisk kunnskap um jord. Straumnettet er eit stort, levande samanhengande system; ein kan ikkje verstå det berre ved å sjå på ein liten del.

Alt i alt syner desse grepi at det ikkje er nok berre å setja inn fleire brannmurar og antivirus. Tryggleik hender i det daglege arbeidet, i dei mange millimetrane av kopar og stål som bind landet saman, og i dei mange hendene som held det ved like. Det er ei gledeleg sanning at den teknologiutviklingi me hev i dag ikkje gjer gamal dugleik umoderne; ho gjer han heller viktigare. For når straumen renn still og trygg, både i ljose og i myrke, kan me takka både dei nye og dei gamle arbeidsgrepi for at me framleis hev varme i stovo og ljos i glaset.

Kjelde: Forskning.no

Det er ikkje kvar dag at ein fær eit så gledelegt og uventat resultat som detta: at elbilbatterii ikkje slitar seg ut so fort som mange hev frykta. Tvert um syner no ferske tal frå store undersøkingar at batterikapasiteten held seg mykje betre enn venta. Når ein elbil vert ti år gamal, hev han framleis um lag 80 prosent av den upphavelege kapasiteten. Det er eit resultat som gjer at ein må spyrja seg sjølv: Kva er grunnen til at me so ofte hev trutt det verste?

Ein viktig faktor er at batteriteknologien hev gjort store stig frametter dei siste åri. Dei fyrste elbilane hadde batteri som ikkje tålte år og dag so godt som dei nyare. Men i dag vert det nytta meir avanserte litium-ion-batteri med betre kjemiske eigenskapar. Samstundes hev biltilverkarane lagt meir vinn på å styra temperaturen i batteripakki, so ho ikkje vert ovheit eller ovkald. Det er nett denne styrde temperaturen som er ein av dei største grunnane til at batterii varar lenger.

Det er elles noko stillferdig storarta ved å vita at det me hev bygt i ti år – elbilane og infrastrukturen kring deim – ikkje er eit kortsynat prosjekt, men eit som hev framtidi for seg. Mange av dei fyrste elbil-eigarane var pionerar som tok på seg uvissa. No vert den uvissa mindre og mindre. Det hev ein positiv ringverknad: færre kjem til å kvida seg for å kjøpa ein brukt elbil, og det gjer at heile marknaden vert meir robust.

Og so er det ein annan side av saki som er vel so viktig. Batterii som held seg so lenge, gjer at elbilen ikkje treng å verta skrapa etter ti-tolv år. Det er godt nytt for miljøet, for det er nettopp produksjonen av batteri og bilar som hev størst utslepp. Når ein bil kan verta nytta i mange attaatte år, vert heile klimareknestykket betre.

Det er lett å gløyma at teknologisk framgang ikkje alltid hev so dramatiske steg som me les um i overskrifter. Ofte er det dei stille forbetringane – eit betre kjølesystem, ein nyare batterikjemi, meir erfaring frå bilistar i verda – som gjer at eit produkt vert vera. Og nett detta er tilfelle med elbilbatterii. Det er ikkje eit einaste, stort gjennombrot, men ei rekkja av små, samla framsteg som gjer at me no kan sjå på ti år gamle elbilar med same tillit som me ser på ein godt vedlikehalden bensinbil.

For den som hev ein elbil, eller tenkjer på å skaffa seg ein, er detta ei særs god nyhend. Og det minner oss um at me skal hava tol og tru på at dei som arbeider med teknologi, veit kva dei gjer. Når me fær høva so mykje uromelding um alt som kan gå gale, er det varmt å få eit so klårt og positivt bevis på at det meste går rette vegen.

Kjelde: Forskning.no

Det er ikkje kvar dag at ei teknologisk nyvinning fær ein til å stogga midt i kaffikoppen og spyrja: Hev dei verkeleg gjort det no? Men når eit finsk føretak hev gjort krav på å ha løyst den store batterigåti – med eit batteri som lader på fem minuttar, varer i 100.000 syklar, og er både trygt og billegt – då er det grunn til å lyfta på augnebryni. I ei tid då heile den grøne omstillingi stoggar og fell på korleis me fær energien til å flyta, kan detta vera eit av dei store stortingsstundi i teknologi-soga.

Det som fengjer meg mest, er ikkje sjølve tala, so imponerande dei enn er. Det er den lange og stillferdige tradisjonen av nordisk oppfinnsamdom som hev ført fram til detta. Frå dynamoen til Michael Faraday til dei moderne batterifabrikkone, hev det alltid vori folk som hev seti seg fyre å laga noko betre, ikkje berre billegare. Det finske føretaket hev arbeidt i skuggen av dei store gigantane, men no stig dei fram med eit produkt som kan snu heile bili og energibransjen på hovudet. Det er eit døme på at dei små landi, med sitt sterke fokus på utdanning og forsking, enno hev noko å bidra med.

Um ein ser på tala, er det serskilt levetidi – 100.000 ladesyklar – som fær ein til å tenkja. Det vil segja at eit slikt batteri kan vara lenger enn sjølve maskinone det er i. Då hev me ikkje berre løyst problema med rekkevidd og ladetid, men ogso med avfall og resirkulering. Og når dei segjer at det er «ekstremt sikkert», er det ei von om at me slepp å sjaa fleire brannar i el-bilar eller i energilager.

No stend me att med spursmålet: Er detta for godt til å vera sant? Histori vitnar um at mange store lovnadar hev runni ut i sanden. Men det er ogso slik at dei store framstegi ofte kjem frå dei som ikkje gjev seg. Um Donut Lab hev rett, stend me ved byrjingi på ei ny tid – ei tid der batteriet ikkje lenger er den svake lekkjen i den grøne kjedi. Og det er ei framtid som er vel verd å sjå fram til.

Kjelde: Forskning.no