Vestmennene

  • Kjend trøndsk musikar er død

    Kjend trøndsk musikar er død

    Når ei fele vert lagd ned for siste gong, vert det stilt i danselåven. Jan Birger Borseth frå Selbu er død, og gammaldansmusikken misser ein av sine trufaste berarar.

    Det er lett å tenkja på gammaldans som noko gamalt og tilbakelagt, men i Trøndelag er denne musikken framleis livande. Reinlender, vals, pols og masurka fyller framleis danselåvane, og unge spelemenn lærer slåttane av dei eldre. Jan Birger Borseth stod midt i denne tradisjonen. Gjennom innspelingar og framsyningar hev han bore tonane frå Selbu ut til eit større publikum, og mange i bygdi og ikring hev dansa og lydd til musikken hans.

    Når ein slik musikar går bort, vert det tydeleg kor mykje ein einskild person kann bera med seg av felles minne. Ein spelemann er ikkje berre ein utøvar; han er eit levande arkiv over slåttar, danserytmar og små variasjonar som ikkje alltid står i notebøkene. Det er denne munnlege og kroppslege kunnskapen som gjer gammaldansen til noko meir enn ei museumssak. Han lever i hendene, i fotarbeidet på golvet og i samspelet mellom fele, trekkspel og bass.

    Sorgi yver tapet er reell, men ho peikar òg framover. Nettopp når ein berebjelke fell frå, ser ein kor viktig det er at dei unge får læra, og at dei eldre får fortelja. I Selbu og andre stader i Trøndelag finst det framleis spelemannslag, dansekveldar og festivalar der denne musikken vert halden varm. Dei som stod på golvet til tonane frå Jan Birger Borseth, kan halda fram med å dansa. Dei som lærde av honom, kan føra slåttane vidare.

    Det er eit vakkert drag ved folkemusikken at han ikkje døyr med den einskilde. Ein tone vert teken upp att, ein dans vert sleppt laus på nytt, og slik går arven frå mann til mann, frå kvinne til kvinne, frå bygd til bygd. Jan Birger Borseth si gjerning er ikkje slutt. Ho hev skrive seg inn i ein lang og levande tradisjon, og den tradisjonen kjem til å leva vidare i dei som høyra fela kalla.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Tvo skip på styrbord side.

    Tvo skip på styrbord side.

    Eit menneske som vert fanga og seld som slave, misser ofte både fridomen og namnet sitt. Men ein sjømann frå Bergen vart ikkje gløymd; soga hans lever enno, og det er eit ljos i ei mørk soge.

    Midt i elendet i Tunis finst det noko som ingen fangevaktar kann ta frå eit menneske: minnet om heimstaden, målet frå Vestlandet og voni um å koma attende. For dei heime i Bergen var kvar slik soge ei påminning um at havet gav levebrød, men òg at faren alltid låg på lur. At ein av deira eigne sat i fangenskap, skapte ikkje berre sorg – det skapte samhald. Folk samla pengar til løysepengar, bad for sjøfararane og tok vare på forteljingane som kom heim med dei som slapp laus.

    Maritim soge er full av slike lagnader. Frå 1600-talet og frametter herja sjørøvarar frå Barbareskkysten i Middelhavet og tok europeiske sjømenn til fange. Mange vart selde på marknadene i Alger, Tunis og Tripoli. Nokre kom aldri heim, medan andre vart kjøpte fri av familiar, kyrkjelydar eller kongen. Soga um bergensaren som sat som slave i Tunis, er ei av mange, men ho er verd å halda fast på. Ho minner um at fridom ikkje er noko sjølvsagt, og at motet til dei som heldt ut, fortener å verta fortalt.

    Det er òg noko språkleg ved denne soga. Overskrifti «To skip på styrbord side» peikar mot ein sjømannsverd der kvart ord hadde livsviktig tyding. Å ropa frå utkikken handla ikkje um fine formuleringar, men um å berga liv. Når slike uttrykk vert tekne vare på i dag, er det ei ære til dei som ein gong stod til rors og heldt norsk skipsfart i gang. Bergen hev vore ein by i mannsaldrar der slikt fagmål er levande. At eit lite ordtilfang frå eit historisk dokument kann setja folk i samband med ein fange i Tunis, viser kor sterk den språklege arven er.

    Det finst ikkje noko glansbilete i denne soga. Men det finst ei stille signing: nemleg at menneske som vart gjorde til eigedom, ikkje er gløymde. Dei lever vidare i arkiv, i lokalhistoriske bøker og i samtalar mellom generasjonar. For kvar gong ein slik lagnad vert lesen upp, får sjømannen eit lite stykke fridom attende. Det er eit tankekors, men òg ei kjelde til takksemd.

    Når ein ser attende, kann ein bruka denne soga til noko godt. Ho lærer ein å setja pris på dei rolege dagane, på rettstryggleiken ein tek for gjeve, og på dei menneski som førte loggbøker og brev so ettertidi kann forstå. I eit samfunn som ofte er uppteke av det siste nyhendet, er slike historiske minne eit anker. Dei held ein fast ved det som verkeleg tyder noko: fridom, heimstaden og evne til å halda ut når alt ser svart ut.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • Robotkrig på Laksevåg

    Robotkrig på Laksevåg

    Ein 15-åring som er «litt høy på pæren» er ikkje eit problem – det er ofte fyrste teiknet på at noko nytt er i emning. Når Tian (15) vert nemnd som favoritt i robotkrigen på Laksevåg, ligg det meir enn ungdomleg sjølvtru bak.

    For den som veks upp med skjermar og sensorsett, er bygging av ein robot ikkje berre leik. Det er eit handverk der matematikk, fysikk og programmering møter gamal verkstadkunnskap. Laksevåg hev djupe røter i mekanisk industri og skipsbygging; det er lett å sjå ein raud tråd frå tidene då unge læresveinar fann vegen til verkstadene, til dei no stiller med radiostyrte maskinar i ein tevlingsarena.

    Det mest givande med slike tevlingar er sjeldan sjølve vinnartrofeet. Det er at ungdom fær prøva seg fram, gjera feil, retta upp att og læra at ein idé ikkje er ferdig før han møter røyndi. Denne prosessen gjev ein særleg type kunnskap som ikkje let seg lesa seg til i ei bok. Når ein femtenåring set saman motorar, hjul og sensorar til noko som faktisk rører seg, vert abstrakte timar i algebra og programmeringsspråk til konkret dugleik.

    Det kann òg vera verdt å merka seg at slik sjølvtru i den alderen ikkje treng vera hovmod. Å vera litt høg på pæra er ofte berre eit anna ord for å tru på det ein hev bygt – og den trua er naudsynt når ein motor køyrer seg fast eller styringi sviktar. Utan litt stå-på-vilje gjev mange unge upp ved fyrste hinderet. Med ein roleg dose sjølvkjensle held dei fram, finn feilen og kjem attende sterkare.

    Slike robottevlingar viser òg at framtidi ikkje berre høyrer dei store forskingsmiljøi til. Ho finst i lokale gymsalar og verkstadar, der born og unge fær rom til å byggja, testa og tevla. Det er her interessa for teknologi ofte vert vakt for livet. For Laksevåg og bygdene rundt er dette eit teikn på at næringsliv og skule kann møtast på ein måte som gjev unge tru på eiga evne.

    Kven som til slutt vinn robotkrigen, fær tida syna. Men alt no er det mogeleg å gleda seg over at ein femtenåring tør å stilla med både maskin og meining. Det er slik nye byggjemeistrar vert til.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • 23-åringen fær ikkje Bank-ID av di ho ikkje kann hugsa eit passord. – Eit alvorleg og aukande samfunnsproblem.

    23-åringen fær ikkje Bank-ID av di ho ikkje kann hugsa eit passord. – Eit alvorleg og aukande samfunnsproblem.

    Kva gjer ein 23-åring når eitt einaste passord ikkje vil festa seg? Ho står utanfor nettbanken, offentlege skjema og dei digitale tenestene som resten av samfunnet tek for gjeve. Det er ikkje råd å minnast alt, og her ligg ei vaksande utfordring.

    Bank-ID er vorten ein digital dørlås til stadig fleire tenester, men fleire grupper fær ikkje tilgang. Når dette vert kalla eit alvorleg og aukande samfunnsproblem, ligg det ei viktig erkjenning attum: ein hev sett problema. Det er eit fyrste steg mot å byggja noko betre.

    Folk hev til alle tider gløymt ord, gløymt nøklar og gløymt kvar dei la frå seg papiri. Det nye er at eitt gløymt ord kann stengja ute frå so mykje. Men sameleis som samfunnet fann løysingar for dei som ikkje kunde lesa, og for dei som ikkje hadde bankkonto, kann det no finna løysingar for dei som ikkje minnest passord. Det er ikkje første gongen eit samfunn hev sett ein ny dør opna seg framfor nokre og stengja seg att for andre.

    Menneskjeleg minne er ikkje bygt for å lagra lange, tilfeldige ordrekkjor. Det er ein grunn til at passord hev vore eit vanskeleg verktøy. Men nett dette veit dei som byggjer systemi, og difor vert det arbeidd med andre måtar å kjenna folk att. Når ein 23-åring fortel si soge, gjev ho røyst til dei mange som elles er tagale. Det er eit høve til å byggja eit meir inkluderande digitalt samfunn, der tryggleik ikkje tyder at ein må kunna utanåt eit passord.

    Biblioteki, frivillige og familiar kann gjera ein skilnad ved å hjelpa folk med å setja upp trygge og høvelege løysingar. Det viktigaste er at nokon ser problemet og tek det på alvor. Då er vegen stuttare til ei løysing, og den digitale døri kann opnast for fleire.

    Kjelde: Aftenposten

  • «Alle» vil hava KI, men «ingen» vil hava datasenter

    «Alle» vil hava KI, men «ingen» vil hava datasenter

    For over hundre år sidan vart det òg bråka når dei fyrste vasskraftverki skulde byggjast i bygdi. Nokre såg mastene og røyrgatone som framande innslag i landskapet; andre såg arbeidsplassar og lys i stovone. I dag gjentek soga seg – no med datasentri.

    Mange nordmenn nyttar kunstig intelligens nærast hemningslaust, og i kjølvatnet veks det fram fleire datasenter i landet. Det er lett å forstå at naboar vert urolege over store, gråe bygg og høge straumrekningar. Men det er verdt å sjå på kva desse anleggi kann føra med seg av gode ting.

    Då vasskrafti vart bygd ut, var det òg strid om kvar turbinane skulde stå. Mange bygder fekk likevel eit løft: vegar, skular, kraftkrevjande industri og ei ny sjølvkjensle. Datasentri er ikkje so ulike. Dei krev mykje kraft, men dei kann gjeva noko attende.

    Varmen frå serverane kann nyttast til fjernvarme, drivhus og oppdrett. Lokale elektrikarar, røyrleggjarar og IKT-folk får nye oppdrag. Og for unge som vil arbeida med teknologi, kann eit datasenter i nærleiken vera grunnen til at dei vert verande i heimbygdi i staden for å flytta til dei store byane.

    Det tyder ikkje at alle innvendingar er grunnlause. Straumbruken må vurderast, og lokalsamfunna må få vera med på avgjerdene. Men det er eit gode at Noreg hev rein kraft og kaldt klima, to føresetnader som gjer landet attraktivt for datasenter. Det kann verta ein fordel for bygder som ikkje nyttar varmen i dag.

    Soleis kann ein sjå ei linje frå vasskraftutbyggingi til KI-alderen. Det som fyrst vert møtt med tvil, kann med tida verta ein naturleg del av kvardagen – og ein ny grunn til å vera stolt av heimstaden.

    Kjelde: NRK

  • Spursmål um TV-aksjonen 2026? Me svarar!

    Spursmål um TV-aksjonen 2026? Me svarar!

    «400 000 menneske som flyktar frå krig, skal få ein trygg heim.» Det er eit tal som er so stort at det er vandt å ta inn, men bak talet ligg eit av dei sterkaste fellesskapsverki Noreg kann visa fram: TV-aksjonen.

    Sidan 1974 hev denne årlege innsamlingi sameina heile landet i dugnad. Kvart år går tusundvis av friviljuge frå dør til dør med bøssor i handi, og kvart år legg folk flest pengar i dei. Dei gjer det ikkje for si eiga vinning, men av di dei veit at saman kann ein få til noko som er større enn det den einskilde kann få til åleine. Det er denne evna til å stilla upp for kvarandre som er sjølve kjernen i det norske ordet «dugnad» – eit ord som mange andre mål ikkje hev noko fullgodt motstykke til.

    TV-aksjonen er med andre ord ikkje berre eit moderne innsamlingsprosjekt. Han er ein arv frå gamle norske samarbeidsformer, der naboar hjelpte kvarandre med slått, husbygging og anna arbeid på garden. Når ein slik skikk vert kanalisert inn i eit organisert landsdekkjande arbeid, fær han nytt liv. Den friviljuge innsatsen er ikkje mindre verd i dag enn han var for hundre år sidan; han hev berre fenge nye former.

    For dei 400 000 menneski er ikkje TV-aksjonen berre eit tal. Det er veggar og tak, eit kjøkenbord, ein skuleveg og ein stad der borni kann sova trygt. Å gjeva menneske på flukt ein trygg heim krev meir enn gode ynskje. Det krev organisering, tolmod og ei tru på at dei små summane til saman vert store verk. Og nett det er noko Noreg hev synt gong etter gong.

    Når bøssone vert tømde og pengane vert sende av garde, er det lett å tenkja at ein liten sum ikkje monar. Men TV-aksjonen hev i over femti år bygt bru mellom den einskilde gjevaren og dei store humanitære behovi. Dei 400 000 trygge heimane er ikkje ein draum. Dei er eit mål som det norske fellesskapet allereie er i gang med å nå.

    Kjelde: NRK

  • Dette skal eigenleg ikkje vera mogleg.

    Dette skal eigenleg ikkje vera mogleg.

    Tre månader med omvendt utvikling hev løyst det mange trudde var stengt for alltid. No kann Apple Watch Ultra 2 parast og aktiverast med ein Android-mobil utan at ein iPhone er innblanda. Dette er ikkje noko ferdig svar, men det er eit prov på at slusene ikkje er so tette som dei hev vore.

    Prosjektet Apple Watch Companion er lagt ut med open kjeldekode, og det er nett dette som gjer gjennombrotet so interessant. Utviklaren dokumenterer korleis klokka talar med ein roota OnePlus 13 med Magisk, og det er ikkje lenger trong for å låna ein iPhone berre for å koma i gang. Det er eit steg som tidlegare var nærast umogleg utan hjelp frå Apple sjølve.

    Det mest lovande er ikkje det som alt fungerer, men det som er i rørsla. Android-utgåva gjev batteriinformasjon, handtering av urskivor og nokre innstillingar. Windows og Linux er med i arbeidet, med paring gjennom klokkens sekssifra kode. Helse- og samtaleintegrering er ikkje ferdig enno, men grunnmuren er lagd. Når ein fyrst hev synt at paring, aktivering og kryptert gjenkopling er mogeleg, vert resten eit spursmål um tid og tolmod.

    Her er ein liten lærdom å ta med seg. Store selskap byggjer gjerne murar kring utstyret sitt, men det finst alltid hender som vil sjå kva som er på den andre sida. Omvendt utvikling er ikkje berre eit nøkkelhol inn i lukka systemi; det er òg ei form for handverk. Når prosjektet er fritt tilgjengeleg, kann andre byggja vidare på det, retta feil og setja saman nye løysingar. Det er slik kunnskap veks.

    Sume vil innvenda at ein roota telefon er eit høgt krav, og at klokka enno ikkje gjev den same opplevingi som saman med ein Apple-telefon. Det er rett. Men det viktige med dette nyhendet er ikkje at det er enkelt; det er at det er gjort. Det som i dag krev Magisk og ein bestemd modell, kann i morgon liggja i ei vanleg app. Historia um datamaskinar er full av slike små steg som fyrst ser ut som kuriositetar og sidan vert kvardag.

    Difor er dette ein siger ikkje berre for Android-folk som ynskjer seg Apple-klokke, men for tanken um at utstyr skal kunna tala saman på tvers av merke og system. Når ein klokke som er laga for eitt økosystem, kann vekkjast av ein mobil frå eit anna, hev ein synt at den tekniske låsen ikkje er ubroten. Fridommen til å velja er større i dag enn han var i går, og det er eit framsteg det er verdt å gle seg yver.

    Kjelde: ITavisen

  • Dette er nye Windows 11 Microsoft lova – 20 prosent kjappare

    Dette er nye Windows 11 Microsoft lova – 20 prosent kjappare

    To gigabyte ekstra minne kann høyrest ut som eit lite tal. For ein PC med 8 GB RAM er det skilnaden mellom eit arbeidsreiskap som heng og eit som svarar på sekundet.

    Microsoft hev no samla summen av dei Windows 11-forbetringane som er på veg ut til brukarane, og det mest gledelege er ikkje eingong dei 20 prosentane med snøggare svar. Det er at desse framstegi fær noko å segja for maskiner som mange allereie eig. På PC-ar med 8 GB minne kann systemet halda upp til 2 GB meir av dei data som er i bruk i minnet, i staden for å senda deim ned på tregare lagring. Småprogrami lastar fyrst når dei vert opna, og slepp laus meir enn 200 MB. Det gjev nytt liv til skulemaskiner, heimekontor og små verkstader som ikkje hev råd til å kjøpa nytt utstyr kvart år.

    Denne tenkingi er verd å merka seg. I ei tid då mykje teknologi vert gamal lenge før han er utsliten, er programvare som gjer eksisterande maskiner betre, eit stille framsteg. Det er ikkje berre snøggleik; det er ei form for ressurssparing.

    Også dei daglege irritasjonane fær merksemd. Windows Update skal samordna oppdateringar betre, so færre arbeidsøkter vert avbrotne av omstart. Søket fær nye handlingar: ein kann endra mørk modus eller nattlys direkte frå resultatlista, utan å opna Innstillingar. Mobilen kjem nærare skrivebordet med meldingar, varsel og til og med filer frå Android-einingar i Filutforskaren. For dei som nyttar AirPods, kann paringi gå upp til 15 sekund snøggare. Den nye bilderedigeraren med HDR og AI-verktøy opnar snøggare og gjev fleire høve til å finpussa bilæte, utan at ein treng eit eige program.

    Spelarar fær òg noko å gleda seg yver. Advanced Shader Delivery sender ferdigkompilerte shaderar til støtta titlar, so fyrste oppstart kann gå frå fleire minutt til berre sekund. Det er eit døme på at den tekniske framgangen ikkje berre handlar um rå kraft, men um å fjerna unødig venting.

    Rett nok kjem ikkje alt samstundes, og verknaden vil variera med maskinvare og region. Men det som her vert presentert, er ikkje ein laus lovnadskatalog. Det er ei rekkje konkrete steg som gjer kvardagen lettare for vanlege brukarar, og som særleg løfter dei billegaste maskinane. Det er godt nytt for Noreg, der mange framleis sit med eldre PC-ar både heime og på arbeidsplassen.

    Eit operativsystem som vert betre med åri, og som gjev meir attende til dei som ikkje hev det nyaste utstyret, er eit lite, men verdifullt steg i rett retning. Det er ikkje noko å ropa hurra for kvar morgon, men det er eit stille prov på at tolmod og finpuss kann løna seg.

    Kjelde: ITavisen

  • Sonys «gull»-Walkman kostar 47 000 kroner

    Sonys «gull»-Walkman kostar 47 000 kroner

    47 000 kroner for ein musikkspelar som ikkje kann ringja, ikkje tek bilæte og ikkje ligg lett i lumma. Det høyrest ut som eit eksperiment i kva marknaden toler. Men under gull-laget ligg noko anna enn luksus: ei tru på at lyd hev eigenverdi.

    Sony slepper no to nye Walkman-spelarar i Noreg med Android 16 og balansert hovudtelefonutgang. Flaggskipet NW-WM1ZM3 kostar 46 990 kroner, medan den enklare NW-WM1AM3 kostar 21 990 kroner. Begge kjem i november.

    Det som skil toppmodellen frå vanlege spelarar er ikkje nye app-ar, men sjølve byggjekunsten. Hovudchassiset er av gullbelagt oksygenfritt kopar med 99,99 prosent reinleik, og koparvekti gjer at spelaren veg heile 670 gram. Den enklare modellen kombinerer aluminiumslegering med gullbelagt bakstykke og veg 425 gram, same ytre mål som flaggskipet. Det er ei tyngd som ikkje berre merkast i handi, men i heile tankegangen: her skal lyden bera fram gjennom metall, ikkje gjennom kompromiss.

    Walkman-namnet vart fødd i 1979, og i snart femti år hev det stade for å lytta på eiga hand. At Sony held fast på ei eiga maskinvareline for lydentusiastar, samstundes som mobiltelefonane sluker upp alt anna, er eit lite kulturelt under.

    Det nye er dessutan ikkje berre nostalgi. Dei nye spelarane kann nyttast som USB-DAC, og med DSD Remastering Engine kann PCM-lyd verta gjort um til ein DSD-straum på 11,2 MHz. Batteritidi er uppgjeven til rundt 35 timar med MP3-filer, noko som gjer spelaren til ein trufast fylgjesvein på lange reiser.

    For lydentusiastar er slike prisar ikkje berre eit kjøp, men eit medlemskap i eit lite lag av folk som vil høyra skilnaden mellom 96 kHz og 192 kHz. Det er eit lag som gjerne sit heime med kabel på hovudet og let musikken få rom. I ei tid då det meste vert strøymt og gløymt, er ei 670 gram tung maskin eit teikn på at lyd kjennest best når han fær tid og plass.

    Kjelde: ITavisen

  • Google løyste eit 20 år gamalt problem.

    Google løyste eit 20 år gamalt problem.

    Ein feilrate som minkar med ein faktor på 40, er ikkje kvardagskost. Det er resultatet av meir enn to tiår med tolmodig arbeid i kvanteforskingi.

    No melder Google um eit framsteg på nett dette området. På Willow-prosessoren hev forskarane demonstrert ein metode som gjer dei såkalla «magiske tilstandane» mykje reinare. Slike tilstandar er naudsynte byggjesteinar for kvanteprogram, men dei hev vore særs ressurskrevjande å laga. Google reknar med at denne jobben åleine kann beslagleggja upptil 95 prosent av kapasiteten i ein kvantedatamaskin. Når ein då fær feilraten ned med ein faktor på 40, og den logiske tilstandsfideliteten upp i 99,99 prosent, er det ikkje berre eit tal på eit papir. Det er ei løysing på eit problem som hev hefta ved teknikken i over tjue år.

    Framgangen minner um at dei store gjennombroti sjeldan kjem frå ein einskild, dramatisk augneblink. Dei kjem frå at nokon tek seg tid til å rydda i fundamentet. Her hev Google-forskarane m.a. funne og retta ein feilaktig føresetnad i sjølve målemetoden. Støy frå elektrisk utstyr og temperaturvariasjonar hadde påverka resultati på ein måte som ikkje var teken med i rekningi. Det er ein viktig detalj: vegen til eit meir påliteleg system gjekk ikkje berre gjennom ny maskinvare, men gjennom betre forståing av kva ein eigentleg mæler.

    For framtidi tyder dette at kvantedatamaskinane kann bruka mindre av kreftene sine på førebuing og meir på sjølve utrekningene. Det er eit steg mot maskinar som ein dag kann hjelpa til med å finna nye lækjemiddel, betre batteri og meir effektive logistikkløysingar. Enno er ikkje maskinen ferdig, og metoden må provast i større skala. Men når eit tjuge år gamalt problem fær ei so konkret løysing, er det grunn til å gleda seg.

    Kjelde: ITavisen

Fylg oss: YouTube Telegram
Meld deg inn i Vestlandske Mållag

Få dei fem viktigaste sakene frå Vestmennene rett i innboksen - éin e-post i veka.

Andre prosjekt: Fjordgefluster.no Nordisches.se Maalmannen.no