Vestmennene

  • Brukar gigantsum på å senda atomavfallet vårt til Sverige.

    Brukar gigantsum på å senda atomavfallet vårt til Sverige.

    Kva er prisen for å kunna leggja ei tung, stille byrd frå seg? Svaret fekk Noreg i dag, då ei milliardavtale vart signert med svenske Studsvik AB. Dermed får det høgradioaktive atomavfallet frå Kjeller og Halden ein trygg veg ut av dei utdaterte lageri der det hev lege i fleire tiår.

    Atomforskingi på Kjeller og Halden hev vore ein viktig del av norsk vitskap og industri. Reaktorane har tent landet i fredlege ærend, men etterpå har det mest krevjande avfalli vorte liggjande på gamle lager som ikkje lenger svarar til dagens krav. Det er ikkje til å leggja skjul på at dette burde vore løyst tidlegare. Nett difor er avtala verd å merka seg: ho snur ein langdryg og uviss tilstand til ei konkret, planlagd handling.

    Det mest lovande i saki er ikkje berre summen, men retningi. Noreg vel å nytta den røynsla og det utstyret som alt finst hjå eit nært granneland. Svensk industri hev opparbeidt seg eit godt namn på dette feltet, og Studsvik AB er ein av dei aktørane som hev arbeidt med radioaktivt avfall i mannsaldrar. Når to nordiske land no knyter seg saman um eit so krevjande praktisk spursmål, er det eit døme på korleis tillit og fagleg dug kann kryssa landegrensor. Det er ikkje ei flukt frå ansvaret, men ei ansvarleg overføring til dei som er best skikka til å handsama avfallet trygt.

    For lokalsamfunni kring Kjeller og Halden tyder dette noko konkret: ei langvarig uro for gamle lager vert mindre. Dei som hev budd og arbeidt nær anleggi, får no eit tydeleg teikn på at moderniseringi ikkje berre gjeld ny teknologi, men og opprydding etter gamle tider. Det er ein stille siger for eit samfunn som ofte må bera tunge etterverknader av framsteg som heile landet hev havt nytte av.

    Avtala er ikkje slutten på arbeidet, men ho er eit stort steg. Ho syner at Noreg tek gamle lovnader og nyare tryggleikskrav på alvor. I ei verd der store tekniske spursmål ofte vert skuva framfor seg, er dagen i dag eit prov på at det er mogeleg å ta tak. Det er ikkje minst eit godt døme for komande ættleder: det som er skapt, skal og takast hand um.

    Kjelde: NRK

  • Aftenposten: Nordmann tok gull i vinkelner-VM

    Aftenposten: Nordmann tok gull i vinkelner-VM

    Tretisju år er ikkje berre eit tal; det er ein heil mannsalder i eit fag der presisjon og teft skal sitja i fingerspissane. Då Nikolai Haram Svorte frå Sula i Møre og Romsdal stod att som vinnar av VM-finalen for vinkelnerar i Portugal, var det difor meir enn ein personleg siger.

    Vinkelnerforeiningi i Noreg kallar det ein siger av dei sjeldne, og det er lett å skjøna kvifor. Sidan sist ein nordmann nådde ein VM-finale i dette faget, hev både restaurantlivet og vinkulturen i landet endra seg mykje. Finalen kravde blindsmaking, teoretiske spørsmål og servicekonkurranse. Dette er ikkje berre akademisk øving; det er handverk der ein skal kjenna att druer, land og årgangar utan hjelp, samstundes som gjesten skal møtast med ro og fagleg tryggleik. Vinkelneryrket er ofte eit stille fag; det meste av dugleiken syner seg i små rørsler, rett temperatur og eit ord til rett tid.

    Sula er ikkje nokon storby; det er ein øykommune på Sunnmøre der havet og fjella set rammone. At ein ung mann derfrå no er best i verda i eit fag som ofte vert knytt til store byar og kontinentale restaurantmiljø, gjev grunn til lokal stoltheit. Ein verdsmeisterskap er sjeldan vare. At det hev gått 37 år sidan siste norske finale, syner kor høg lista ligg internasjonalt. Difor er dette eit teikn på at norsk vinkelnerfag stend sterkt i dag, og at unge fagfolk frå distrikta kann hevda seg i verdstoppen.

    Å smaka seg fram til rett svar i blinde er eit fag som krev tusundvis av timar med øving, eit minne for lukt og smak, og evna til å halda hovudet kaldt under press. Slike sigrar gjev ikkje berre ære til ein einskild person; dei skapar førebilete for nye kull med servitørar, kokkar og andre i mat- og drikkefagi. Det er noko å gleda seg over, både for Sunnmøre og for heile Noreg.

    Kjelde: NRK

  • Då Ritek lyste ut 5 stillingar, melde det seg 550 søkjarar. Dei skal verta endå fleire.

    Då Ritek lyste ut 5 stillingar, melde det seg 550 søkjarar. Dei skal verta endå fleire.

    550 søkjarar på fem stillingar er ikkje eit vanleg tal. Det er eit tal som fortel um ein industri som dreg til seg folk, og som gjev grunn til optimisme langt utanum fabrikkportane.

    Torsdag vart starten på milliardprosjektet markert hjå Ritek. Ragna Elise Vanebo og dei andre tilsette fekk høyra sterke ord frå Trond Haande, som sjølv hev vore med på å testa den nye norske stridsvogni. Han kalla vogni den beste i verdi og gav ros til dei som stend bak arbeidet.

    Det mest slåande er likevel interessa frå arbeidsmarknaden. Då Ritek lyste ut fem stillingar, meldte det seg 550 søkjarar. Det er over hundre søkjarar for kvar plass. Eit slikt tal tyder ikkje berre på at folk treng arbeid; det tyder på at mange vil vera med på noko dei trur på. Når so mange melder seg, er det eit teikn på at verksemda hev eit godt ord på seg, og at kompetansen i regionen er stor.

    No skal talet på tilsette veksa endå meir. Dei fem stillingane er berre byrjingi. Milliardprosjektet skal gjeva rom for fleire hender og fleire hovud, og det kjem til å setja spor i lokalsamfunnet. Slik vekst er ikkje berre eit tal i eit rekneskap; det er lærlingar som får ei framtid, familiar som får ei trygg inntekt, og ein heimstad som får ny tru på eigne krefter.

    Det er lett å gløyma at bak eit stort teknologisk prosjekt stend det alltid menneske. Når Ritek no skal byggja vidare, er det ikkje berre stål og system som skal på plass. Det er eit arbeidslag som skal setjast saman, og interessa viser at laget kann verta sterkt. Ein industri som kann lova slike arbeidsplassar, er eit gode for heile landsdelen.

    For dei 550 som meldte seg, er konkurransen hard. Men sjølve talet er ei gåve til bygdi. Det fortel at noko stort er i emning, og at framtidi ikkje berre vert til i hovudstaden, men og på verkstadgolv rundt i landet. Når ein testar ei vogn og kallar henne den beste i verdi, stend det respekt av det. Når 550 menneske vil arbeida med nett den vogni, stend det framtidstru av det.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Stadfesta: Skotsekundet vert skrota – utset problemet i tusund år.

    Stadfesta: Skotsekundet vert skrota – utset problemet i tusund år.

    Jordi snur seg kring sin eigen akse på 86 400 sekund, men dei seinare åri hev ho vore eit lite grand for snøgt. Hadde denne farten halde fram, måtte klokkone ha teke vekk eit sekund. No er det avgjort at skotsekundet ikkje lenger skal nyttast, og den neste rettingi kann liggja tusen år fram i tidi.

    Det er lett å sjå på denne avgjerdi som ei utsetjing, men ho er noko anna: eit vitnemål um at presisjon ikkje alltid tyder å retta på kvart minste avvik i same augneblinken. Sidan 1972 hev det vorte lagt til 27 skotsekund, eitt og eitt, utan at nokon hev sakna eit sekund i kvardagen. No vel dei internasjonale tidshaldarane å lata skilnaden liggja, av di eit negativt skotsekund ville ha skapt meir uro enn gagn i dei digitale systemi som styrer alt frå bankar til flytrafikk.

    Klokkesoga hev alltid vore ei forhandling millom himmelen og menneski. Dei gamle kalendrane fekk stundom ein ekstra månad eller ein ekstra dag for å fanga opp små skeivleikar. Skotsekundet er berre den nyaste utløparen av den same gamle visdomen: at tida er noko ein lånar av jordi og soli, ikkje noko ein eig og kann bøygja etter vilje.

    Når dei no lèt vera å fikla med klokka, gjer dei noko sjeldan i ei tid som er uppteken av snøgge løysingar: dei viser tolmod. Eit sekund kann synast lite, men i eit samfunn der alt er knytt saman av digitale klokkor, er eit sekund nok til å skapa kaos. Å lata det vera er difor ikkje å gje upp, men å kjenna grensone for kva som er tenlegt.

    Dette er ikkje fyrste gongen menneski hev valt å lata naturen råda ei stund. Då pavedømet i 1582 skar ut ti dagar av kalenderen, var det eit hardt inngrep. Skotsekundet, derimot, hev vore eit varsamt pirk – og no vert jamvel det sett på vent. Avgjerdi syner at dei som styrer tida i verdi, hev lært av historia: Store sprang skapar motstand, medan små utsetjingar kann gjeva ro.

    For dei som kjem etter, ligg det ei trygg tid i vente: Klokka vil ikkje brått missa eit sekund, nett som ho ikkje brått hev fenge eit. Det er eit lite stykke stabilitet i ei uroleg verd.

    Kjelde: Aftenposten

  • Kong Haakon på gråten: Saknar å tala med faren.

    Kong Haakon på gråten: Saknar å tala med faren.

    Tårer hjå ein konge er ikkje kvardagskost. Då kong Haakon møtte folket i Narvik halvannan månad etter at han arva riket, vart det klårt at sorgi ikkje tek omsyn til krona eller embetet. Det er eit syn som knyter kongehuset nærare til folket, ikkje fjernare.

    Namnet Haakon hev bore norske kongar gjennom tunge tider. Haakon VII stod som eit symbol på mot og uthald i krigsåri, og no ber den nye kongen det same namnet inn i ei tid der det personlege tapet er ein del av den fyrste tidi på trona. Når ein son misser far sin, er ikkje det ein privat detalj; det er eit allmennmenneskeleg vilkår. At kongen let sorgi syna seg, fortel at styrke ikkje alltid er å halda att tårene, men å stå i dei.

    Narvik er ikkje noka kald kulisse. Byen hev si eigi soge um krig, gjenreising og arbeidsfolk. Når innbyggjarane møter ein ny konge som er open um saknet, vert det rom for eit anna slag samtale enn dei formelle helsingane. Slike møte kann byggja tillit. At kong Haakon vågar å syna at han saknar far sin, gjer at andre òg kjenner seg mindre åleine i eigi sorg. Det er eit stilt framsteg i eit samfunn som ofte hev vore flinkare til å tala um plikter enn um kjenslor.

    Det er og noko framoverretta i dette møtet. Ein konge som hev mista far sin, men som likevel reiser ut til folket og lèt deim koma nær, viser at kongegjerningi ikkje er ei stengd verd. Narvik fær ikkje berre ein seremoni, men eit møte med eit menneske. Det er eit godt utgangspunkt for eit langt kongsliv. Sorgi vert ikkje mindre av å verta delt, men ho kann verta lettare å bera når andre fær sjå henne. Den dagen i Narvik vart kanskje eit lite, men viktigt steg mot eit varmare kongehus.

    Kjelde: NRK

  • Besøk ved russargrensa: – Sender signal både ute og heime

    Besøk ved russargrensa: – Sender signal både ute og heime

    Kva gjer ei kongeleg vitjing ved russergrensa med bygder som hev levd med denne grenselina i mannsaldrar? Når kong Haakon stend ved grensa, er det meir enn ein seremoni. Det er eit signal som når både inn i dei norske bygdene og ut til grannelandet.

    Ein professor og historikar peikar på at dette hev stor symbolsk og politisk tyding. Det er lett å sjå kvifor. Ei kongeleg vitjing til ein av dei ytste utpostane i landet sendar eit tydelegt bod: Her bur det folk som høyrer til, her gjeld norsk lov og norsk samfunnsliv, og her er ikkje grensa noko tomt ingenmannsland.

    Signalet verkar i to retningar. Heimafrå segjer det at sentrale styresmakter ser grenscområdi og tek deim på alvor; det gjev ei kjensle av å verta sedd og høyrd. Ute fortel det at Noreg stend ved si grense med sjølvtillit og ro, ikkje med uro eller stengde dører.

    For bygdene langs grensa er denne typen merksemd ein siger i kvardagen. Det er ikkje fyrst og fremst den eine vitjingi som tel, men det ho stadfestar: at eit langvarig norsk nærvær i nord hev vore med på å forma både landskap, språk og levevis. Slik vert ei grenseline ikkje berre ein strek på kartet, men ei soge som hev vorte levd i generasjon etter generasjon.

    At den russiske ambassaden er taus, er i seg sjølv eit teikn å leggja merke til. I ei tid då mange ord vert kasta fram og attende, kann det å tegja hava si eiga vekt. Det gjev rom for at signalet fær verka i fred, utan at nokon skapar meir støy enn naudsynt.

    Difor er ikkje denne vitjingi berre eit augeblikk i nyhendestraumen. Ho minnar um at grenser ikkje berre er liner som skil, men og stader der folk møtest, der historie vert halden ved like, og der eit lite land viser kven det er. Slik kann ei kongeleg vitjing ved russergrensa verka lenge etter at kongen hev fare heim att.

    Kjelde: NRK

  • Slik har du ikkje sett nordljoset fyrr: – Heilt utruleg.

    Slik har du ikkje sett nordljoset fyrr: – Heilt utruleg.

    Eit «wow» frå ein forskar er ikkje kvardagskost. Når Kjellmar Oksavik fær nye bilæte av romvêret og nordlyset inn på skjermen, og fyrste reaksjon er undring, då er noko stort på ferde. Dei nye bilæti hev kome ned til jordi frå instrument som fangar straumar og lys høgt over oss.

    Nordlyset hev fylgt menneskja i Norden lenger enn noko skrift minnest. Men det er fyrst i vår tid at ein kann sjå det utanfrå, med same klåre auge som på eit vêrkart. Kristian Birkeland sette upp observatorium på Haldde i Finnmark tidleg i 1900-talet for å finna svar på kva nordlyset eigentleg var. No kjem bilæti heim til jordi med ein detaljrikdom som Birkeland berre kunde drøyma um.

    Det som gjer dette so spennande, er ikkje berre venleiken i fargebandi. Romvêret fortel um krefter som kann påverka satellittar, straumnett og radiosamband. Når forskarane fær skarpe bilæte, fær dei høve til å skilja mellom det som er vakkert, og det som er viktigt å varsla. Slik vert undringi ei kjelde til kunnskap.

    Sjølve ordet «nordlys» ber med seg eit langt minne. Det er ikkje eit framandord, men eit samansett ord der «lys» hev fylgt målet vårt frå dei eldste tider. «Romvêr» er yngre, men bind saman den gamle himmelen og den nye teknikken på ein måte som er lett å kjenna seg heime i. Det er ei påminning um at norsk mål ikkje stend att med tomme hender når vitskapen flyttar seg ut i verdsromet.

    For born og unge som veks upp no, er slike bilæte ei dør inn i naturvitskapen. Det er lett å verta gripen av nordlyset når ein ser det dansa yver himmelen. Men når ein òg fær sjå det med augo åt ein satellitt, misser det ikkje trolldomen; det fær eit nytt lag. Skular og astronomilag yver heile landet kann nytta slike bilete til å gjera fysikk og romforsking levande.

    Difor er dette meir enn eit augeblink i nyhendebiletet. Det er eit steg frametter i ei lang norsk soge um å forstå himmellyset. Og når ein forskar fyrst tenkjer «wow», er det eit teikn på at undringi enno er den sterkaste motoren i vitskapen.

    Kjelde: NRK

  • Forfattar og programleiar Eli Rygg er daud, 71 år gamal.

    Forfattar og programleiar Eli Rygg er daud, 71 år gamal.

    143 ettermiddagar i eit lite raudt hus lærte norske born at kvardagen kunde hava rom for ein sjiraff som ingen andre kunde sjå. Då Eli Rygg no er sovna inn, 71 år gamal, stend ikkje berre eit program att, men eit felles minne um å høyra til.

    Eli Rygg var utdanna barnepleiar, og det merkast i alt ho gjorde. I Portveien 2 møtte borni ikkje ein fjern programleiar, men ei vaksen kvinne som bøygde seg ned, lytta og tok fantasien på alvor. Saman med Jarl Goli skapte ho eit lite univers der ein sjiraff kunde vera usynleg for alle andre og likevel heilt verkeleg for den som trong han.

    Det er lett å gløyma kor radikalt slikt var i midten av 1980-åri. Barne-tv kunde vera firkanta og pedagogisk, men her vart det skapt eit rom for undring, song og rolege augneblinkar. Dei 143 episodane vart sendt i ein periode då mange familiar samla seg framfor fjernsynet til faste tider, og soleis vart Portveien 2 eit kulturminne like mykje som eit underhaldningsprogram.

    Etter Portveien 2 heldt ho fram i radio og frukost-tv, og ho skreiv bøker og song inn musikk som framleis når nye born. Det er lett å tenkja at ein programleiar forsvinn når skjermen vert sløkkt, men den særmerkte røysti hennar og evna hennar til å tala med born – ikkje til deim – hev halde seg i dei mange heimane som enno syng songane hennar.

    Etter lang tids sjukdom sovna ho stilt inn med sine næraste kring seg, fortalde familien. Borni ho møtte i 1985 er i dag vaksne, og mange av deim hev sjølv born som no får høyra sogone hennar. Slik går ei roleg røyst i arv, frå den eine generasjonen til den neste.

    Portveien 2 høyrer til dei programma som ikkje vert gamle, men som veks saman med publikum. Det litle raude huset stend der framleis i minnet, og den usynlege sjiraffen er ikkje borte – han hev berre fenge nye born å vera hjå. Ein slik arv er større enn nokon tabell over sendetider.

    Kjelde: NRK

  • Skotsekundet skrotast: Problemet utsetjast i tusen år.

    Skotsekundet skrotast: Problemet utsetjast i tusen år.

    Eit einaste sekund hev kasta mykje grus i maskineriet hjå moderne datamaskinar. I 1972 vart det fyrste skuddsekundet lagt til, og sidan hev 27 slike sekund fylgt etter. No er det avgjort at den neste korreksjonen fyrst kjem når skilnaden mellom klokkesletti og den astronomiske tidi er ein heil time.

    Den koordinerte universaltidi, UTC, skal ikkje lenger få eit nytt lite sekund stukke inn med ujamne mellomrom. I staden let ein visaren gå, og fyrst når skilnaden er vaksen til 3600 sekund, skal klokka rettast etter himmelen. Det er ein frist som ingen no levande kjem til å sjå. Ein time er 3600 sekund, og med den farten som jordi snurrar i dag, tek det kring tusen år fyrr skilnaden vert so stor.

    Sidan 1972 hev 27 skuddsekund vorte lagt til verdsuret, sist i 2016. Kvart einaste av dei hev vore eit lite inngrep i den digitale verdi, for programvare skal ha eit svar på kva sekundet heiter, og tidi skal hanga saman. For vanlege folk merkjer ein ikkje eit sekund frå eller til. Men for dei som byggjer satellittar, banknett og kraftliner, er eit sekund ei kjelde til uvisse. Å sleppa dei mange små skuddsekundi gjer at systemi kann tala reinare med kvarandre.

    Det er noko vakkert i å tenkja so langt fram. Den romske kalenderen og den gregorianske kalenderen vart ikkje retta på ein gong; det tok mannsaldrar fyrr folket vart samd. No legg dei lærde ein plan som peikar tusen år inn i framtidi. Det er ikkje latskap eller uppgjeving som ligg under. Det er eit val um at eit stabilt sekund er meir verd enn eit sekund som alltid skal rettast. Når den store timen ein gong kjem, får dei som då lever, ei heil eiga uppgåve, og dei vil ha betre reiskapar enn dei som lever i dag.

    Soleis er skuddsekundet ikkje avlyst, men lagt i dvale. Det er ei avgjerd som bind saman dei som sette det fyrste sekundet i 1972 og dei som ein gong skal setja den fyrste timen. Tidi gjeng sin gang, og no skal ho sleppa å tikka so ofte.

    Kjelde: NRK

  • Brufast i tvo vikor i Sverige: No er det norske køyretøyet endeleg redda.

    Brufast i tvo vikor i Sverige: No er det norske køyretøyet endeleg redda.

    Etter meir enn to vekor stod det norske køyretøyet fast på den svenske brui. Torsdag ettermiddag tok sjølve undsetningi ti minutt. Det er eit tal som lett vert borte i heile ventetidi, men det fortel noko viktigt um kva tolmod og rett tid kann gjera.

    Når noko hev stade stille so lenge, er det freistande å tru at hindringi er uvanleg stor. Her var det ikkje fyrst og fremst kraft som mangla, men dei rette tilhøva. Ein spesialtransport krev ei heilt anna varsemd enn eit vanleg køyretøy. Det som ser ut som ein stillstand, kann i røyndi vera ei lang førebuing. Kvar time med venting var ikkje burtkasta; han var naudsynt for at dei siste ti minutti skulle kunna gå so glatt.

    Det er ikkje fyrste gongen eit byggverk set vilkåri. Bruer hev alltid kravt respekt for vekt, vind og straum. Når eit køyretøy vert ståande, er det lett å sjå på det som eit nederlag for teknikken. Men kanskje er det motsett: Brua gjorde det ho skulle, og dei som styrde transporten gjorde det dei skulle – venta til alt var trygt. Det er ein gamal visdom at det ikkje løner seg å tvinga noko som er større enn ein sjølv.

    Det er noko friskt i denne forteljingi. Ho minner um at mange av dei vanskelegaste sakene i livet ikkje vert løyste med meir styrke, men med betre timing. Ein bonde kann ikkje skunda våren, og ein fiskar kann ikkje tvinga sjøen. Å venta på rette augneblinken er ikkje veikskap, men visdom. Det norske køyretøyet vart ikkje berga fordi nokon pressa hardare på, men fordi ein fann det tidspunktet då alt stemde.

    Slike hendingar syner òg at grenser mellom land ikkje treng vera hinder. Ein norsk transport på svensk grunn vart teken hand um på ein roleg og fagleg måte. Det ligg ein stille styrke i slikt naboskap. Når det gjeld, er det ikkje vanskeleg å samarbeida.

    Sist, men ikkje minst: Det er lett å gløyma at dei fleste kriser fær ein ende. I fjortan dagar kunne det sjå ut som om dette køyretøyet skulle verta ståande endå lenger. So kom torsdagen, og på ti minutt var alt avklara. Det er eit bilete på at sjølv langvarige fastlåste situasjonar kann opna seg snøgt når tilhøva ligg til rette.

    Heile historia er ei påminning um å ikkje missa motet når noko dreg ut. Nokre gonger er løysingi nærare enn ein trur, men ho krev at ein hev tolmod til å venta på rette stundi. Då kann to vekor enda med ti minutt. Det er eit godt tal å bera med seg.

    Kjelde: NRK

Fylg oss: YouTube Telegram
Meld deg inn i Vestlandske Mållag

Få dei fem viktigaste sakene frå Vestmennene rett i innboksen - éin e-post i veka.

Andre prosjekt: Fjordgefluster.no Nordisches.se Maalmannen.no