Vestmennene

  • Rekordhøge straumutgifter: Fotballhall vert kraftverk

    Rekordhøge straumutgifter: Fotballhall vert kraftverk

    Kva gjer ein kommune når straumrekningi aukar med 61 prosent på eitt år? I Trondheim hev dei funne eit svar som ikkje berre kuttar utgifter, men som gjer ein vanleg fotballhall til eit lite kraftverk.

    Solceller på taket av ein fotballhall er i ferd med å snu ei stor utgift til ei sjølvstendig kraftkjelde. Der born og unge til dagleg sparkar ball, skal sjølve bygningen no fanga soli og laga straum til ljos, varme og ventilasjon. Dette er ein tanke som høver godt i eit land der lokal energiproduksjon hev djupe røter. Fyrr henta bygder og gardar kraft frå fossar og bekker; no kann soltaket på idrettshallen spegla same hugsynet: krafti skal helst koma der ho vert brukt.

    Det mest oppmuntrande er at dette ikkje er eit isolert påfunn. Store, flate tak på idrettshallar, skular og lagerbygg ligg der allereie og berre tek imot regn og snø. Når dei fær solceller, vert dei ein del av løysingi i staden for ein del av problemet. Kommunen slepp å binda seg einsidig til ein straummarknad som svingar kraftig, og fær ein meir føreseieleg økonomi for komande år. I tillegg er det noko særleg fint ved at nett dei husi som samlar unge menneske, vert døme på framtidsretta val. Ein fotballhall er ikkje lenger berre ein stad for trening og leik; han er òg eit klasserom i praktisk miljølære. Kvar gong ljoset vert slått på under ei økt, kjem ein del av krafti frå taket yver hovudet på spelarane.

    Høge straumprisar er ei tung bør, og dei hev tvinga fram trong til å tenkja nytt. Men nett i slike tider kann gode idéar få fotfeste. Solceller på ein fotballhall er eit stille, konkret svar: bygningen sjølv tek ansvar for ein del av det han treng. Det er ikkje berre eit sparetiltak; det er ei påminning um at det lokale og nære framleis hev mykje å gjeva. Når idrettsglede og energiproduksjon kann møtast under same tak, vert framtidi noko ljosare.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Frekk og overraskande musikal

    Frekk og overraskande musikal

    «Sinnssykt vulgær humor» er ikkje noko ein ventar å høyra frå eit musikalmiljø som oftast pyntar seg med store smil og blanke songnummer. Når musikalen no vert kalla «frekk og overraskande», er det grunn til å lyda etter.

    Det mest gledelege er at slik humor sjeldan står åleine. I norsk revytradisjon hev dei grove ordi alltid hatt ein plass, ikkje for å vera rå, men for å setja fingeren på det folk flest kjenner utan å segja det høgt. Når ein musikal blandar høge songnummer med låg komikk, opnar han eit rom der publikum fær sleppa spenningi i kroppen. Latteren er ikkje berre støy; han er ein sosial lim som bind salen saman.

    Det frekke er ikkje eit mål i seg sjølv, men eit middel til å riva ned den høflege fernissen som ofte ligg yver kvardagen. For skodespelarane og musikarane som står på scena, krev slik humor eit serskilt mot. Det er lettare å spela trygt enn å stå i ein sal som fyrst vert heilt stille, og so bryt ut i latter. Det overraskande ligg ikkje berre i ordi, men i at musikalen fær det grove til å svinga. Når melodiane er gode nok, toler teksten å vera både rå og hjarteleg.

    Ein kann og undrast på kva slik dristig humor gjer med publikum. Han minner folk på at ikkje alt skal vera fint og glatt. Det finst ein gamal visdom i å le av det som er pinleg, kroppsleg og uregjerleg. Komedien hev alltid hatt den oppgåva å setja lys på det folk elles snur seg burt frå. Når musikalen gjer det med song og dans, vert det ikkje berre tolererande, men glitrande.

    Difor er det god grunn til å gleda seg over eit teaterstykke som fær denne skildringi. Det tyder at nokon framleis trur på krafti i ein god latter, og at publikum ikkje hev mista evna til å verta overraska. I ei tid der mykje underhaldning er varsamt utrekna, er det befriande at scena kann vera både frekk og uføreseieleg. Slikt held teateret levande.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • Eitt av Bergens mest kjende hjørne er opna att.

    Eitt av Bergens mest kjende hjørne er opna att.

    Grieg gav sin fyrste konsert i dette hjørnet. Seinare rulla cowboyfilmar over lerretet, og ein danseskule lærte unge bergensarar nye steg. Når eit slikt hjørne no opnar att, er det ikkje berre ei dør som vert dregen frå; det er eit stykke bysoge som fær anden att.

    Bergen er ein by som held fast på slike stader, ikkje som museum, men som levande rom. Her hev tonar, biletklipp og dansetrinn avløyst kvarandre i meir enn halvtanna hundrad år, og det er nett denne lagdelingi som gjer hjørnet verdfullt. Det fyrste møtet med Griegs musikk, dei seinare cowboyfilmane og dansen i skulen er ikkje brotstykke; dei er kapittel i same soga um ein by som stadig finn ny bruk for dei gamle veggene.

    Når ein slik stad opnar att, ligg voni ikkje berre i at bygningen er teken vare på, men i at han skal verta teken i bruk på nytt. Det er i bruken at hus fær liv. Eit tomt hjørne, kor vakkert det enn er, stend der og ventar. Eit hjørne der folk kjem og gjeng, der musikk og samtale fyller romi, ber soga vidare.

    Samstundes minner opningi um at Bergen ikkje berre eig ein konserthistorie, men ein kvardagshistorie. Det er ikkje alle byar som kann peika på eit gatehjørne der ein komponist debuterte, og der born seinare såg cowboyheltar og lærte seg dansetrinn. Slike stader er bundne saman av minne, og når døri vert opna att, vert desse minni tilgjengelege for nye generasjonar.

    Det er lett å ganga framum eit hjørne og berre sjå ein bygning. Men i Bergen veit dei fleste at nokre hjørne talar med mange røyster. No hev eitt av desse røystene fenge ordet att.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • Høgre gjev klarsignal til flytande havvind – vil medverka til framdrift for Utsira Nord

    Høgre gjev klarsignal til flytande havvind – vil medverka til framdrift for Utsira Nord

    Utsira er den kommunen i Noreg med færrast ibuarar, men havområdet utanfor øyi kann verta ein av dei største arenaene for framtidsretta energi. Det er eit sjeldant samanfall av lite land og store høve.

    Når partiet Høgre no gjev klarsignal til flytande havvind på Utsira Nord, er det eit steg frametter for eit prosjekt som lenge hev vore på teiknebordet. Den ferske kvalitetssikringi styrkjer tilliten til at utbyggingi kann gjerast på ein trygg og god måte, og at framdrifti ikkje treng stogga ved neste krossveg.

    Det særmerkte med flytande turbinar er at dei ikkje treng stå fast på havbotnen. Dei vert ankra upp, men kann plasserast på djupt vatn der vanlege botnfaste turbinar ikkje når ned. Det opnar heilt nye havområde for vindkraft, og gjer Noreg til ein naturleg heimstad for teknologien.

    For Utsira-samfunnet er dette ei ny side av eit gamalt tilhøve til havet. Her hev folk alltid lese vind og ver før dei la ut på sjøen. No kann den same vinden gje lys og varme i stovor langt innetter land. Det er ei vending som byggjer på det som øybuarane alltid hev kunna: å leva med naturkreftene, ikkje berre mot dei.

    Norsk industri hev i mannsaldrar bygt skip, plattformar og utstyr for krevjande havtilhøve. Den kunnskapen ligg klar til bruk i flytande havvind, frå stål som toler bølgjone til system som held anker og linor i orden. Dette er eit felt der Noreg ikkje byrjar på bar bakke, men kann ta med seg ein heil arv av havteknologi inn i den grøne umveltingi.

    Framdrifti for Utsira Nord er difor meir enn eit spursmål um kilowatt. Det er eit spursmål um korleis Noreg skal leva av havet og vinden i dei komande tiåri. Når politiske vedtak og faglege vurderingar no peikar same vegen, ligg tilhøvet betre til rette enn på lenge. Det lover godt for øyi, for kysten og for eit energiskifte som treng både framsyn og tolmod.

    Kjelde: Aftenposten

  • Dronning Sonja vitjar Nasjonalarkivet – skal få sjå helsingar og teikningar frå Slottsplassen

    Dronning Sonja vitjar Nasjonalarkivet – skal få sjå helsingar og teikningar frå Slottsplassen

    Ei teikning med ei kongeleg krone, laga av eit barn på Slottsplassen, kann fortelja meir um glede og samhald enn mange offisielle dokument. Måndag fær desse helsingane og teikningane ein heidersplass i Nasjonalarkivet, og dronning Sonja kjem sjølv for å sjå deim.

    Det er lett å tenkja at soga vert skriven av kongar, statsrådar og store hendingar. Men mykje av det verkelege livet finst i dei små helsingane som vanlege folk sender til kongehuset. Når born tek fram fargestiftar og teiknar slottsvakti, blomar eller ei krone, set dei merke etter seg i ei lang, levande line frå tidlegare tider. Desse teikningane er ikkje berre søte; dei er vitnemål um korleis born ser på nasjonen og samfunnet sitt.

    Nasjonalarkivet hev teke vare på slike gåver og helsingar i mange år. Det er eit arbeid som krev tolmod og ordenssans, men det gjev landet noko verdifullt: eit mangfald av røyster som elles lett kunne ha vorte gløymde. Ei handskriven helsing frå ein sjuk, ei teikning frå ein skuleklasse, eit brev med ynskje um betre tider – alt dette vert no ein del av det store minnet åt folket.

    Når dronning Sonja vitjar arkivet, er det ikkje berre eit høfleg besøk. Det er eit teikn på at kongehuset set pris på dei mange små helsingane som strøymer inn ved høgtider og store dagar. Dronningi hev sjølv synt interesse for kunst og handverk, og born sine teikningar er ofte den fyrste kunstupplevingi eit menneske gjev frå seg. Å ta vare på deim er å ta vare på voni um at borni skal høyra til i soga.

    For ettertidi vil slike arkivsaker verta gull verde. Dei syner kva folk tenkte, kva dei håpa på, og kva dei ville fortelja til dei som styrer landet. I ei tid då mykje går føre seg digitalt og fort, minner desse papirhelsingane folk um at ei personleg helsing enno hev tyngd. Dei er små, men dei ber ei stor meining.

    Difor er dagen i Nasjonalarkivet verd å leggja merke til. Det er ein dag for dei stille røystene, for borni som teikna, og for alle som hev teke seg tid til å senda ei venleg helsing. Slik vert kvardagen samla inn, og slik vert soga rikare for kvar einaste generasjon.

    Kjelde: Aftenposten

  • 1000 år gamal Olav den heilage-mynt funnen

    1000 år gamal Olav den heilage-mynt funnen

    Ein mynt med andletet åt kongen som kristna Noreg er ikkje berre metall; han er ein bodberar frå den tidi då Noreg vart eit kriste rike. I Mørstadskatten på Rena hev arkeologane no funne ein mynt prega under Olav den heilage, kongen som døydde på Stiklestad i 1030. Mynten er ein av dei sjeldnaste i norsk mynthistoria, og han låg millom 5000 andre myntar i den største vikingeskatten som nokon gong er funnen i Noreg.

    Det som gjer soga endå rikare, er kven som fann skatten: to privatpersonar med metallsøkjarar. Dei gjekk, som so mange andre, på leit etter gamle minne i jordi, og dei kom heim med eit stykke kongesoge. Det er ei påminning um at den store soga ikkje berre høyrer institusjonane til; ho kann liggja under grastorvi og venta på ein roleg ettermiddag og ei nysgjerrig sjel.

    Olav den heilage var kongen som kristna Noreg, og mynten ber bod um ei samfundsendring som ikkje berre galdt trui, men og pengar og handel. Når kongen lét prega mynt med sitt namn og sitt bilæte, var det eit sterkt teikn på kongsmakt og på eit land som vart knytt til ein større europeisk økonomi. Funnet av ein slik mynt i ein skatt frå vikingtidi gjev eit sjeldan innsyn i korleis nye tankar og nye pengar rørde seg i bygdene.

    Professor og myntekspert Svein Gullbekk hev arbeidt med myntar i 25–30 år, og han hev kalla funnet «heilt fantastisk morosamt». Det er ei vurdering som fortel kor sjeldan ein slik mynt er: han er ikkje ein av mange, men eit døme på eit myntslag som berre finst i eit fåtal. Når ein slik skatt dukkar upp i Østerdalen, vert det klårt at jordi i Noreg enno gøymer svar på spursmål um den fyrste kristne kongen og um det riket han bygde.

    Mynten er ikkje berre eit klenodium for museet. Han er eit band millom notidi og ei tid då tru, makt og pengar vov seg saman på nye måtar. For bygdi på Rena er funnet og ei soge um at vanlege folk kann gjera ein skilnad. Det er eit håp som ligg i sjølve funnet: at gamle saker ikkje er tapte, men berre ligg og ventar på å verta funne av nokon som tek seg tid til å sjå.

    Kjelde: NRK

  • Unik Olav den heilage-mynt funnen i den største vikingmyntskatten i noregshistoria.

    Unik Olav den heilage-mynt funnen i den største vikingmyntskatten i noregshistoria.

    5000 myntar i ein skatt er ikkje kvardagskost. Men det som gjer funnet i Østerdalen til ei soge verd å fortelja, er ein einaste mynt som er prega under Olav den heilage.

    Hermed hev arkeologane fenge eit sjeldant direkte band til den kongen som meir enn nokon annan knytte Noreg saman til eitt kriste rike. Skatten i Østerdalen er allereie den største vikingmyntskatten som nokon gong er gravi ut her til lands, med meir enn 5000 myntar. Når ein mynt som vart prega under Olav Haraldsson ligg millom desse, fær funnet ei ny tyngd.

    Olav den heilage var ikkje berre ein krigarkonge. Han sette i gang ei kyrkjeleg og rettsleg nyordning som fekk langvarige fylgjer for landet. Å prega eigen mynt var eit av dei tydelegaste teikni på kongeleg makt. Ein slik mynt fortel at kongen hadde både råd og vilje til å setja namnet sitt på sølvet som gjekk millom folk.

    Soga um kongsmynten peikar dessutan fram mot den heilagkåringi som etter kvart gjorde Olav til eit forbilde for kyrkja og kongemakti i heile Norden. Dette er eit av dei sjeldne høva der bly og sølv møter helgenforteljingi.

    Det er ikkje berre kongen sjølv som stig fram or moldi. Mynten er eit vitnemål um eit Noreg der kristendomen vart bygd inn i lov og daglegliv. Han bind saman soga um Olav den heilage med dei konkrete leivningane som arkeologane no held i hendene.

    Frå eit numismatisk synspunkt er ein unik mynt noko heilt anna enn dei mange vanlege myntane som ligg i same skatten. Myntar med Olavs namn eller preg er sjeldne, og kvar ny slik mynt kann gjeva dei lærde nye haldepunkt for å tidsfesta andre funn og handelsvegar.

    For Østerdalen er dette funnet òg ei påminning um at dalen har vore ein møtestad for pengar og ferdsel i over tusen år. Det er lett å tenkja på vikingtidi som kyst og skip, men skatten syner at innlandsbygdene tok del i dei store straumane.

    Når ein slik skatt kjem for dagen, er det ikkje berre metallet som glitrar. Det er soga um eit land som fann si eiga røyst, og um ein konge som vart både heilag og historisk. Det er verdt å ta vare på.

    Kjelde: NRK

  • Høgre gjev grønt ljos: Tryggjer framtidi til gigantisk havvindprosjekt

    Høgre gjev grønt ljos: Tryggjer framtidi til gigantisk havvindprosjekt

    35 milliardar kroner i statsstøtte til eit einaste prosjekt er ikkje kvardagskost. Når Høgre no gjev grønt ljos til eit gigantisk havvindprosjekt, er det eit tydeleg teikn på at vindkraft til havs ikkje lenger er berre ein idé, men eit reknestykke som kann bera seg.

    For Noreg er dette meir enn eit politisk vedtak. Det er ei vidareføring av ei lang soge der havet hev gjeve rikdom og arbeid til kystfolket. Seglskutene frakta fisk og tømmer, plattformene henta olje upp frå djupet, og no kann turbinane henta kraft frå vinden som alltid fer yver bølgjene. Mykje av den kunnskapen som er bygd upp i olje- og gassnæringi, kann brukast på nytt: marine operasjonar, undervassarbeid, materialteknologi og tryggleik til havs.

    Den økonomiske støtta på upp mot 35 milliardar kroner er ikkje berre ein utgift. Ho er ei investering i eit heimleg leverandørnett som strekkjer seg frå verft og verkstader til ingeniørkontor og reiarlag. Når eit stort prosjekt fær føreseielege rammer, kann bedriftene tilsetja lærlingar, byggja kompetanse og teikna kontraktar som varer i årevis. Det gjev ringverknader langt innover land, ikkje berre i dei ytste hamnene.

    Det er òg verd å leggja merke til at eit parti som Høgre, med sterk vekt på næringsliv og ansvarleg økonomi, no stiller seg bak eit så stort løft. Det tyder på at tilliten til teknologien er aukande, og at kostnadene ved flytande havvind er på veg ned. Slik hev det vore med mange teknologiar: fyrst dyre og usikre, sidan konkurransedyktige når volumet aukar.

    Vindkraft til havs gjev ikkje berre straum til hus og industri. Ho opnar for ein ny eksportveg for norsk teknologi og eit grønare energisystem som kann halda Noreg konkurransedyktig i tiåri som kjem. Når brei politisk semje no teiknar seg, fær prosjektet den stabiliteten som trengst for at private aktørar skal våga å satsa.

    Soleis er dette ikkje berre eit tal på eit statsbudsjett. Det er eit varsel um at det norske kystsamfunnet enno ein gong vender seg mot havet og finn nye måtar å henta verdiar på. Då det var fiske og segl, sidan olje og gass, og no vind. Soga held fram, og ho vert skriven med det same djerve motet som alltid hev kjenneteikna dei som bur ytst mot storhavet.

    Kjelde: NRK

  • Her skal kongeminni uppbevarast til æveleg tid.

    Her skal kongeminni uppbevarast til æveleg tid.

    Kva skal til for at eit minne ikkje bleiknar? For dei som samlar minne um kong Harald, er svaret eit arkiv bygt for æva. Det er ikkje berre gjenstandar som vert sette i system; det er eit stykke norsk soge som fær ein trygg heim.

    Dei gjer dette, som dei sjølve segjer, «av respekt for kong Harald». Men orsaki stikk djupare enn ein einskild person. Eit slikt arkiv samlar ikkje berre kongen sine eigne papir og minne. Det samlar og vitnemåli frå alle dei som hev brukt tid på å skriva, fotografera, samla og sortera. Respekten gjeld difor både kongen og det store, stille arbeidet som ligg attum.

    Når minne vert tekne vare på for æva, fær dei ei ny rolle. Dei sluttar å vera private og vert ein part av den felles soga. Brev, fotografi og små gjenstandar kann fortelja um kvardagen, høgtidene og vendepunkti i eit langt liv. For eit folk er slike kjelder meir enn kuriosa. Dei er bruer millom ættledene, og dei gjev historiebøkene kjøt og blod.

    Det er òg noko språkleg vakkert ved eit slikt arbeid. I eit arkiv som skal vara i mannsaldrar, ligg ikkje berre namni til kongehuset. Der kann og liggja helsingar og brev der målføri frå bygd og by møtest. Slik vert arkivet ein stille vaktar for både soga og målet. Det er lærerikt å tenkja på at det som vert lagt ned i dag, ein gong vil verta lese av folk som ikkje er fødde enno.

    I ei tid då mykje vert gløymt etter få dagar, er det noko sterkt ved å byggja for æva. Det krev tolmod, orden og eit godt fagleg lag. Dei som tek på seg dette, gjer ei god teneste for komande ættleder. Dei spør ikkje kva som er mest synleg no, men kva som vil ha verd um femti eller hundre år.

    Difor er dette nyhendet noko å gleda seg over. Det syner at det finst ein vilje til å halda fram soga, ikkje som ein stiv monolog, men som ein levande samtale millom fortid og framtid. Kong Harald sine minne fær ikkje berre ein plass i eit magasin. Dei fær ein heim der dei kann tala til nye ættleder, lenge etter at den tidi dei sjølve lever i er runni ut.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • Her kjem eventyraren heim att etter 28 år. Mori veit nøyaktig korleis ho skal ynskja honom velkomen.

    Her kjem eventyraren heim att etter 28 år. Mori veit nøyaktig korleis ho skal ynskja honom velkomen.

    Kva gjer ei mor når sonen fyrst kjem heim att etter 28 år? For den britiske eventyraren Karl Bushby er svaret no nær. I 1998 la han ut på ei ferd som skulle syna seg å vara i nærare ein mannsalder.

    Å gå jordi rundt på eigne føter er ikkje noko ein gjer i ein fei. Det krev år, tolmod og ei tru på at små steg kan føra ein heim att. Bushby sette seg dette målet i ei tid då mange drøymde um store reiser, men få let draumen få so lang tid. No, etter 28 år, er vegen fullført.

    Det som gjer denne sogi so fin, er ikkje berre utgangspunktet, men heimkomsten. Mange hev sett ut på lange ferder, men ikkje alle får koma heim til ein som veit kva dei treng. Mori til Bushby hev ikkje gløymt sonen sin; ho hev halde fast på det som er heime. Når ho no står der, er det med ein velkomst som ikkje treng mange ord.

    Det ligg noko djupt menneskeleg i den lange heimferdi. Alle store reiser endar ved ei dør. Dei som ventar, gjer meir enn noko kart eller noko kompass: dei gjev den reisande eit mål å venda attende til. Ei mor som veit korleis ho skal ynskja sonen velkomen, ber med seg ein kunnskap som ikkje stend i noka lærebok.

    Ferdi åt Bushby minner um at mennesket enno kann setja seg mål som er større enn eitt livsstykke. I ei verd som oftast ropar på snøgge resultat, er det forfriskande å høyra um nokon som let ei reise få ta den tidi ho treng. Og når ein slik reise endar heime, vert det eit prov på at røter kan halda, same kor langt ein hev fare.

    Det er ikkje fyrste gongen verdi hev set ein slik lang heimferd. Gamle soger fortel um ferdafolk som kom heim etter mange år, og mødrer som kjende dei att på eit merke, eit ord eller ein gang. Slike soger lever enno, for di dei held fast på noko viktig: at eit menneske kann vera burte, men aldri vera gløymt.

    No er det ikkje berre ein eventyrar som kjem heim; det er og eit vitnemål um at den lange vegen hev ein ende, og at nokon hev venta heile tida. Det er den stille, sterke sida ved heimkomstar. Ho fortel at kjærleik ikkje vert målt i kilometer, men i kor trygt ein stig inn døri.

    Kjelde: Aftenposten

Fylg oss: YouTube Telegram
Meld deg inn i Vestlandske Mållag

Få dei fem viktigaste sakene frå Vestmennene rett i innboksen - éin e-post i veka.

Andre prosjekt: Fjordgefluster.no Nordisches.se Maalmannen.no