Vestmennene

Emne: Teknologi

  • Årets El Niño er den sterkaste på minst 76 år. Han vil vara i minst fire månader til.

    Årets El Niño er den sterkaste på minst 76 år. Han vil vara i minst fire månader til.

    Ei melding som varslar fire månader fram i tid, er ikkje lenger eit særsyn. Ho er frukta av eit internasjonalt samarbeid som hev vakse fram i stille gjennom fleire mannsaldrar. Når den meteorologiske verdsorganisasjonen no er nesten heilt viss på at årets El Niño vil vara til februar, og at han er den sterkaste på minst 76 år, er det ikkje berre eit varsku. Det er og eit prov på kor langt vitskapen hev nått.

    For 76 år sidan hadde inga slik melding vore mogeleg. Då laut bønder, fiskarar og sjøfolk lesa himmelen, havet og vinden utan hjelp frå satellittar eller måleinstrument i havet. I dag sender måleinstrumenti data kvar time, og kraftige datamaskinar reknar ut korleis varmen i havet vil flytta seg. Denne kunnskapen gjer at styresmakter, bønder og hjelpeorganisasjonar kann førebu seg månader på førehand.

    El Niño er ikkje eit mildt vêromslag. Han kann føra med seg tørke på somme stader, flaum på andre, og sviktande avlingar for mange. Men nett for di ein no veit at fenomenet kjem, og kor lenge det truleg vil vara, får lokalsamfunn eit høve som tidlegare generasjonar ikkje hadde. Dei kann lagra vatn før tørken set inn, sikra kornlageret mot flaum, og velja vekstar som toler det venta vêret.

    Slike førebuingar er ikkje nye. Gjennom tidene hev folk lært å kjenna teikn på vêret og tilpassa seg årstidene. Det nye er at denne kunnskapen no er samla, prøvd og delt på tvers av landegrenser. Eit varsel um El Niño er ikkje eigd av eitt land; det er bygt på observasjonar frå mange nasjonar og gjort tilgjengeleg for alle. På den måten vert eit globalt naturfenomen møtt med global merksemd.

    Den sterkaste El Niño på minst 76 år er eit alvorleg varsel, men det er og ei påminning um at varslingssystemet verkar. Det gjev ikkje berre tal og kart; det gjev tid til handling. Og tid er ofte den mest verdfulle ressursen ein kann ha når naturen viser kreftene sine.

    Kjelde: Aftenposten

  • Framleis tru på flytande havvind

    Framleis tru på flytande havvind

    Flytande havvind skal ikkje lenger vera eit framandord i energidebatten. Når regjeringi no legg fram nye vurderingar av denne teknologien, er det ikkje eit spursmål um trui finst, men um kor langt ho kann bera.

    Vurderingi syner at regjeringi held fast ved eit bilete av framtidi der vinden ute på djupt vatn gjer nytte for seg. Det er eit gledelegt teikn, ikkje berre for industrien, men for heile kystlandet. Flytande havvind opnar havområde som botnfaste turbinar ikkje når, og med det vert heile kystlina ei mogleg energikjelde.

    Når regjeringi gjev denne teknologien ny merksemd, ligg det ein invitasjon i det til verkstader, reiarlag og hamner langs kysten. Noreg hev gjennom mannsaldrar bygt og drive flytande konstruksjonar i vêrharde farvatn. Frå seglskutone som kryssa Stadhavet, til plattformene på kontinentalsokkelen, er denne kunnskapen vorten ein arv som no kann koma vinden til gode.

    Det er lett å sjå berre dei vonde sidene ved store energiprosjekt, men flytande havvind ber med seg eit ljosare tilhøve: han kann byggjast ut utan å leggja beslag på dei nære kyststrokni der folk bur og ferdast. Vindmøllone fær stå langt til havs, der vinden er jamnare og konfliktane færre.

    Med nye vurderingar kjem òg eit ansvar: at ord vert gjort til verk. Det er ingi liti uppgåve, men Noreg hev vist fyrr at slikt let seg gjera når kunnskap, kapital og politisk vilje dreg i same leid. Trui på flytande havvind er ikkje berre ein tanke; ho er ein vegvisar mot eit hav som gjev meir enn det tek.

    Kjelde: Aftenposten

  • Stad skipstunnel fær ein milliard i budsjettframlegget.

    Stad skipstunnel fær ein milliard i budsjettframlegget.

    Alt i 1874 vart tanken um å sigla skip inn i fjellet ved Stad fyrste gongen skriven ned. Den gongen måtte det høyrast ut som eit eventyr. No, 150 år seinare, ligg det 1,05 milliardar kroner i budsjettforslaget.

    Stadhavet er ei av dei vêrhardaste kyststrekningane i Noreg. Her møter Nordsjøen og Norskehavet kvarandre i brot og straumar som hev kravd skip og liv i mannsaldrar. For kystfolket yver denne strekningi hev ventetidi vore ein fast del av livet: å venta på rette vêret, å kjenna på otte når stormen kjem, å håpa at nokon kjem heimatt frå havet.

    At tanken fyrst vart fest i skrift alt i 1874, syner kor lengje denne draumen hev levt. Den gongen var det ingen som kunde byggja noko slikt. Berggrunnen var for hard, maskinane for svake, pengane for små. Men tanken vart ikkje gløymd. Han gjekk frå mann til mann, frå munn til munn, frå generasjon til generasjon, som ei av dei store visjonane for den norske kysti.

    Det som gjer dette so serskilt, er ikkje berre at summen no er på plass i budsjettforslaget. Det er at ein her ser eit døme på at ein visjon kann overleva ei heil tid med skepsis og tekniske hinder, og likevel koma att som ein realitet. Skipstunnelen ved Stad vert den fyrste fullskala skipstunnelen i verdi. Når han stend ferdig, vil skip kunna sigla inn i fjellet og koma ut på hi sida utan å setja liv og last på spel i den farlege farleia.

    For bygdene rundt Stad hev dette òg eit samfunnsaspekt. Ein tryggare kystveg gjev nye høve for næringsliv, for turisme, for dei som bur og arbeider ved havet. Det er ikkje berre eit anlegg for dei store skipi; det er eit anlegg for alle som lever med havet som sin kvardag.

    Når budsjettet no ligg på bordet med over ein milliard til bygging, er det verd å stogga litt ved kva som hev bore denne tanken fram. Det er ikkje ein tanke som vart fødd i går. Det er ein tanke som hev stige frå kystfolket sjølv, frå dei som kjende havet på kroppen, frå dei som visste kva ein dag på Stadhavet kunde kosta.

    Difor er dette meir enn eit tal i eit budsjett. Det er eit prov på at godt arbeid og tolmod kann bera frukt langt inn i framtidi.

    Kjelde: Aftenposten

  • Ballongar i formasjon og luftvern på motorvegar mot dronar. – Minner um scenar frå «Mad Max».

    Ballongar i formasjon og luftvern på motorvegar mot dronar. – Minner um scenar frå «Mad Max».

    Meir enn hundre år etter at dei fyrste sperreballongane steig til vers over skyttergravene, møter dei no eit av dei mest moderne våpni i lufti. Det høyrest ut som eit bilete frå ein film, men ballongane som heng i formasjon yver motorvegane, er ikkje kulisse. Dei er eit praktisk svar på ein ny trugsel.

    Allereie under fyrste verdskrigen vart sperreballongar nytta til observasjon og vern. Stålkablar under ballongane tvinga fiendtlege fly upp i høgdi, der bombetreff vart mykje mindre nøyaktige. Same grunntanken gjeld for dronane, som ofte flyg lågt for å snika seg under radaren. Ein ballong, ein vinsj og ein kabel kostar ein brøkdel av eit moderne missil, og kann setjast i verk utan årelang utdanning.

    Langs motorvegar, der kolonnar og kritisk infrastruktur treng vern, kann ei rekkje ballongar skapa ein korridor som dronane ikkje lett kjem gjennom. Slik vert vanlege vegar gjorde om til verna ruter med reiskap frå ei svunnen tid. Synet kann minna um noko frå «Mad Max», men under den dramatiske overflata ligg eit djupt praktisk handverk.

    Det er ei påminning um at gamle idear ikkje treng kastast på skraphaugen. Hjulet, seglet og ballongen hev fenge nye liv når tilhøvi endra seg. Det er ikkje eit steg attende; det er å nytta heile verktøykassa. Lokalsamfunn kann halda slike system ved like, noko som skapar lokale arbeidsplassar og byggjer upp att gamal dugleik. Det er ei stille form for motstandskraft.

    Når nye trugslar melder seg, er det ikkje alltid dei nyaste maskinene som gjer størst nytte. Stundom er svaret å finna i noko som allereie hev vore prøvt og funne verdfullt. Ballongane yver motorvegen minner um at framsteg og tradisjon ikkje er motsetnader, men to sider av same sak.

    Kjelde: Aftenposten

  • Full strid um datasenter: – Skremselsrapport

    Full strid um datasenter: – Skremselsrapport

    Kor mykje kraft skal eit samfunn setja av til maskiner som tenar heile verdi? At ei fersk utgreiing um datasentri vekker full strid, syner kor høgt innsatsen er. Her gjeld det ikkje småting; det gjeld kraft, arbeidsplassar og kva rolle Noreg skal ha i den digitale verdi.

    Teknologirådet hev lagt fram ei utgreiing som bed um ein ny kurs for datasentri. Rapporten hev ikkje fenge stå uimotsagd; fleire kallar han ein «skremselsrapport» og reiser kritikk mot måten han vart handtert på. Det er ikkje vondt å skyna at tonen vert kvass. Datasenter krev mykje kraft, og for mange bygder stend valet mellom framandgjerande anlegg og nytt liv i lokalsamfunnet. Men midt i striden ligg det noko verdifullt som altfor lett vert oversett: Noreg tør å tala høgt um den digitale framtidi.

    Når ei rådgjevande utgreiing møter så sterk motmæle, er det eit teikn på at folk vente seg grundig saklegheit frå dei som skal råda styremaktene. Slik forventning er ikkje eit hinder; ho er eit gode. Ho tyder at teknologiske val ikkje får veksa fram i tagnad, men må grunngjevast ope. Det er nett slik eit demokrati skal verka når store kraftspursmål stend på dagsordenen.

    Samstundes peikar ordskiftet mot eit større høve. Noreg hev i mannsaldrar bygt opp eit energisystem som andre land ser med undring på. No kann landet krevja at nye datasenter vert lagde der krafti er rein, og der overskotsvarmen kann koma til nytte for bustader, veksthus eller industri. Det er ikkje berre ein draum; det er ein mogeleg ny kurs som veks ut or sjølve konflikten. Skuldingar og motførestellingar kann verka slitne, men dei tvingar fram klårare planar og betre val av tomter.

    Difor er det grunn til å møta den fulla striden med roleg tillit til at utfallet kann verta betre enn utgangspunktet. Ei utvikling som vert diskutert, er alltid tryggare enn ei som berre vert vedteken. Noreg hev tidlegare skapt varig verdi av strid um vasskraft og olje, og det same kann henda med datasentri. Den ferske rapporten, kor omstridd han er, hev soleis gjort noko viktig: Han hev sett ljos på eit spursmål som ikkje lenger kann leggjast burt.

    Kjelde: NRK

  • Kvar kjem straumen frå?

    Kvar kjem straumen frå?

    Eit hus kann ha utsyn til ein heil skog av vindturbinar, og likevel få energien sin frå eit kolkraftverk langt av lei. Det høyrest ut som eit paradoks, men det er nett slik det elektriske nettet verkar.

    Spursmålet «Kvar kjem straumen frå?» dreg fram noko som er lett å gløyma i kvardagen: straumen hev ikkje noko merke på seg. Når ein set på kaffitrekkjaren, kann ingen segja at det eine elektronet kom frå ein foss og det andre frå ei kolgruve. Alle produsentane heller energien sin inn i eitt og same magasin, og alle forbrukarane tek ut frå det same magasinet. Ein vindturbin i nærleiken gjer difor noko viktigt sjølv um huset ved sida av får dekt behovet sitt av kolkraft nett no. Turbinen sender rein energi inn i fellesskapet, og den energien fortrengjer noko av kolenergien som elles vilde ha runne inn.

    Det er noko vakkert i dette fellesmagasinet. Det er eit moderne syskenbarn av dei gamle vassvegane, der vatnet frå fjellet rann ned til kverni og gav kraft til bygdi. No gjeng vatnet, vinden og sola inn i ein usynleg straum som bind heile land i hop. Noreg hev i over hundre år bygt velferd på vasskraft, og den vasskrafti hev vore ein stille rikdom. I vår tid vert den rikdomen deld med naboland, og Noreg kann òg henta kraft derifrå når vinteren er hard og vassmagasini låge. Det tryggjer straumen for dei som treng han mest.

    Den som spør kvar straumen kjem frå, hev teke eit lite steg mot å bli ein klokare brukar. Slike spursmål er ikkje berre for fagfolk. Dei er ein veg inn i å skjøna kva ein betalar for, kva ein vel, og kva ein er med på. Når ein vel ein avtale med opphavsgaranti, eller når ein støttar meir fornybar kraft, då er ein ikkje lenger berre ein mottakar. Då er ein med og formar det same fellesmagasinet.

    Sjølv um straumen i kontakten ikkje kann fortelja kvar han vart fødd, so er spursmålet verdt å stilla. Det opnar for ein ny måte å sjå kvardagen på: lyset i stoveglaset, varmen i omnane, og dei rolege turbinane på haugen – alt heng i hop i eit stort, stilt samarbeid.

    Kjelde: Adresseavisen

  • No vil regjeringi reparera kvitvarane dine.

    No vil regjeringi reparera kvitvarane dine.

    Kor mange fullgode vaskemaskinar hev hamna på skraphaugen for ein sliten pakning? No tek regjeringi eit steg for å snu den tankegangen. Ei statleg freistnadsordning skal få fleire øydelagde kjøleskap, oppvaskmaskinar og vaskemaskinar reparert.

    Det er lett å tenkja at ei maskin som ikkje lenger verkar, er ferdig. Men bak ein sliten pakning, ein broten termostat eller ei turr fjøring lurer ofte tiår med bruk. Reparasjon er ikkje berre ein måte å spara pengar på; det er ein måte å halda ved lag det ein eig.

    I eldre tider var det ein sjølvsagd del av hushaldet å bøta og flikka. Skomakaren, blikkslagaren og symaskinreparatøren hadde faste stolar i bygdesamfunnet. Når staten no vil stydja reparasjon av kvitevarer, knyter ein band attende til denne handverksarven. Det er ikkje lenger berre eit minne; det er ein politikk som tek handverket på alvor.

    Kvar gong eit kjøleskap vert reparert i staden for å verta skift ut, sparar ein både pengar og råstoff. Det er godt for lommeboki, og det er godt for jordi. Ei vaskemaskin er ikkje berre ein ting; ho er ei lita soge om stål, kopar, plast og elektronikk som hev kravt mykje arbeid å vinna ut og setja saman. Å gjeva slike ting eit nytt liv, er å respektera det arbeidet.

    Den nye statlege freistnaden skal gjera det lettare for folk å velja reparasjon framfor å kasta. Slike tiltak peikar mot ei framtid der ressursane fær leva lengre, og der lokale verkstader fær ein ny og viktig plass. Det er ei stille von for både handverket og heimen.

    Når staten set reparasjon i system, vert det ikkje lenger ei sak berre for dei spesielt interesserte. Det vert eit alminneleg val. Og det er eit val som kler eit folk som hev lært seg å ta vare på det som er verd å ha.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • Johan (9) vart skremd av KI-alarmen. Då skreiv han eit brev til digitaliseringsministeren.

    Johan (9) vart skremd av KI-alarmen. Då skreiv han eit brev til digitaliseringsministeren.

    Ein ni år gamal gut såg KI-alarmen på nyhendi og vart redd. Han sløkte ikkje berre skjermen. Han sette seg ned og skreiv til den ministeren som hev ansvaret for det digitale Noreg.

    Johan på ni år hadde sett innslag um kunstig intelligens og dei varsli fagfolk no sender ut. Han tenkte på litlebroren Georges, berre åtte månader gamal. Kva verd vil han veksa upp i? Det spursmålet vart so stort at Johan ikkje tagde. Han tok pennen og skreiv eit brev til digitaliseringsministeren.

    Det er lett å undervurdera slike brev frå born. Men i norsk tradisjon hev born og unge ofte vore dei fyrste til å setja ord på det mange vaksne tenkjer, men ikkje torer segja høgt. Brevet frå Johan er ikkje berre ein protestsong mot maskinane. Det er eit vitnemål um at det offentlege ordskiftet ikkje er stengt for dei små. Det er eit rop um at teknologien må tena menneske, ikkje skapa otte.

    Samstundes syner saki noko vakkert ved den nordiske modellen: Ein borgar på ni år kann skriva til ein statsråd og verta teken på alvor. I mange land er slike brev anten utenkjelege eller vert liggjande uleste. Her i landet finst det ein gamal sedvane med opne dører og skrivande folk. Brevet frå Johan er ein moderne arvtakar etter alle dei hendene som hev skrive til kongar, prestar og storting i von um å verta høyrde.

    Det er og ei påminning um at kunstig intelligens ikkje berre er eit teknisk spursmål. Det er eit spursmål um kva slags framtid borni skal arva. Når ein niåring set seg ned og skriv, gjer han noko meir enn å lufta si eigi uro. Han tek ansvar for litlebroren sin, for jammaldringane sine, for det samfunnet som skal koma. Det er medborgarskap i reinaste form.

    For digitaliseringsministeren er brevet truleg gull verdt. Her fær ho eller han ei direkte melding frå ein av dei som skal leva lengst med konsekvensane av dagens vedtak. Det er ikkje kvar dag ein statsråd fær eit so ærlegt og ufiltrert innspel. Og det kostar lite å svara, men mykje å lata vera.

    Sjølvsagt kann ein ikkje løysa alle spursmåli um KI med eit brev frå ein niåring. Men det er heller ikkje meiningi. Det viktigaste er at Johan ikkje gav upp, men tok del. Han valde å skriva i staden for å tegja. Det er ei haldning som heile landet kann læra av.

    Verdi som møter Georges når han veks til, er ikkje skrivi i stein. Ho vert forma av dei som torer å stilla spursmål, store som små. Når ein storebror på ni år skriv til ein minister, er det eit lite steg for han, men eit steg i rett lei for eit opnare og meir menneskjeleg teknologiskifte.

    Kjelde: Aftenposten

  • Belgisk partikkelfysikar vert tildelt Nobelprisen i fysikk.

    Belgisk partikkelfysikar vert tildelt Nobelprisen i fysikk.

    Ein 82-åring hev nett fenge verdas gjævaste fysikkpris. Prisen kjem til ein som hev leita etter dei minste byggjesteinane i naturen i eit heilt liv. Det er ein heider som talar til alle som trur at god forsking tek tid.

    Den belgiske partikkelfysikaren Francis Halzen er tildelt årets Nobelpris i fysikk. Det er lett å tenkja at ein slik pris markerer slutten på eit langt virke. Men for den som fylgjer fysikken, peikar prisen like mykje frametter. Grunnforskingi bak slike oppdagingar har ofte bygt seg upp over tiår, med små steg, nederlag og nye spursmål. Når heidersprisen kjem, er han ikkje ei avslutning, men eit vitnemål um at tolmodet løner seg.

    Partikkelfysikk er i sin natur internasjonal. Store instrument, store datamengder og forskarar frå mange land må dra i lag. Ein nobelpris i dette feltet er difor ikkje berre ein heider til ein mann. Han lyser òg på det store samarbeidet som gjer det mogeleg å sjå inn i det som er for smått til å sjåast. Slik arbeid krev at folk med ulike mål, ulike tidsoner og ulike fagbakgrunnar høyrer på kvarandre. Det er ei stille påminning um at dei store svara sjeldan kjem frå einsemdi.

    At ein forskar på 82 år står i fremste lina, er i seg sjølv eit sterkt signal. Undringi veit inga aldersgrense. Ho veit heller ikkje av landegrensa. Mange unge som no sit med fysikkbøker og undrar på om vegen er for lang, kann sjå på Francis Halzen og skjøna at nysgjerrige tankar ikkje vert utslitne. Dei vert tvert um skarpare med åri, når dei fær næring av røynsle og samarbeid.

    Nobelprisen i fysikk er eit augneblink. Men undringi som førde fram til han, er ikkje noko som byrjar og endar med ein pris. Ho er ein lang, roleg straum gjennom eit heilt liv, og ho renn vidare inn i nye generasjonar. Det er verd å feira.

    Kjelde: Aftenposten

  • DNB kuttar 400 årsverk.

    DNB kuttar 400 årsverk.

    Då den fyrste minibanken kom til Noreg i 1970-åri, spådde mange at bankfilialane skulde døy ut. Dei døydde ikkje; dei vart noko anna. No melder DNB at rundt 400 årsverk vert kutta i teknologi- og tenesteavdelingi, fordi kunstig intelligens tek over uppgåver som koding og kontroll av kundedata. Men dette er ikkje berre ei soge um tap.

    Banknæringi hev alltid vore eit spegelbilete av teknologien. Handskrivne protokollar vart avløyste av holkort, holkorti av dataskjermar, og dataskjermane av mobilen. Kvar gong hev nokon spurt kva menneski då skal gjera. Svaret hev sjeldan vore at arbeidet forsvinn; det hev heller flytt seg til nye uppgåver. Ein bank som nyttar kunstig intelligens til rutinekoding og kontroll av kundedata, treng menneske til å stilla dei kloke spursmåli, byggja trygge system og hjelpa kundane når maskinen ikkje strekkjer til.

    Konsernsjef Kjerstin Braathen talar um store gevinstar og ein ny røyndom. Gevinstane er ikkje berre for banken. Når dataprogram tek over dei gjentekne arbeidsstegi, kann fagfolk bruka tida på vanskelegare problem: sikring mot svindel, betre rådgjeving og meir robuste digitale løysingar. For eit land som Noreg, med høg digital kompetanse og stor tillit til bankane, kann dette verta eit konkurransefortrinn i ei verd der finanstenester vert stadig meir globale.

    Bak tala stend 400 menneske med kompetanse og erfaring. For deim er umleggjingi krevjande, og det er ingen grunn til å pynta på det. Men når eit samfunn hev gått gjennom slike skifte før, hev evna til å læra nytt vore den sterkaste kapitalen. Dei som i dag misser arbeidet i banken, ber med seg verdifull kunnskap som andre verksemder vil ha bruk for. Umstillingi er tung, men ho er ikkje ein blindveg.

    Det positive i denne soga er ikkje at 400 årsverk vert borte. Det positive er at Noreg hev eit næringsliv som tør å ta i bruk ny teknologi tidleg, og eit samfunn som hev klart liknande overgangar før. Den fyrste minibanken tok ikkje livet av bankfilialane; han gjorde dei meir tenlege. Kanskje vil kunstig intelligens gjera det same med bankarbeidet.

    Kjelde: NRK

Fylg oss: YouTube Telegram
Meld deg inn i Vestlandske Mållag

Få dei fem viktigaste sakene frå Vestmennene rett i innboksen - éin e-post i veka.

Andre prosjekt: Fjordgefluster.no Nordisches.se Maalmannen.no