Emne: Teknologi

Det er noko uppløftande ved at eit band som Kamelot, etter tri tiår i metallbransjen, framleis finn nye vegar å gå på. No kjem dei med skiva *Dark Asylum* 28. august, og tematisk fører dei lyttaren inn i ein skuggemett verd av vitskap, tru og vanvidd. At handlingi er lagd til eit gamalt kloster som er gjort um til eit sinnssjukehus – RavenHill Asylum – er ikkje berre ei sær dramatisk innpakning. Det er eit djupt gjenklangsfullt symbol for menneskets eigentlege tilstand.

Gitaristen Thomas seier um fyrstesingelen “Ashen World” at han fangar augeblinken der ein stend ved skiljevegen mellom myrker og von. Denne skildringi rører ved noko allment. I ei tid der mange av oss kjenner seg upprivne millom teknologisk framsteg og andleg tvil, millom gamle truer og ny røyndom, er det godt å høyra tonar som tek denne spenningi på alvor. Kamelot hev ikkje gløymt at den beste kunsten ofte kjem fram når ein vågar å stilla seg midt i den indre striden, ikkje flykta frå han.

Det er fint at boki kjem på Napalm Records, eit merke som hev eit godt auga for å halda på det særmerkte i metalen. At bandet vert skildra som ei bydande kraft i moderne metal, endaa etter tri mannsaldrar, ikkje tri årti, tyder på at det ikkje berre er segnomsuste tonar det fyre seg. Det er eit uttrykk for ei vedvarande tru på at det musikalske språket kann bera fram djupe meiningar.

Den viktorianske rammi umkring *Dark Asylum* minner oss um at historia ikkje er so fjern som me gjerne trur. Dei gamle klostergardane og dei mørke sjukehuskorridorane er bilete på den einskapen og det brotet me ber i oss, millom det heilage og det sjuke. I denne inndelingi finn me ikkje berre ei skrekksoge, men og ein spegel av vår eigi leiting etter samanheng.

Lat oss venta i spenning på dei fyrste smaksprøvune. Inntil da er det ei gleda å vita at Kamelot framleis vil taka lyttaren med på ei ferd inn i dei djupaste kroki av menneskesæl og menneskefæl. Det er slik den beste metallkunsten stend seg – ved å ikkje vika undan for dei store spurningune.

Kjelde: Heavymetal.no

Det er få ting som rører meg so djupt som tanken på at dei som hev mista målbruket sitt, kann få det attende. No melder forskarar fram eit nytt stig på denne vegen: eit hjernimplantat som fangar upp ordi frå den indre røysti åt folk. Ikkje berre høge ord, men sjølve tanken om ordet, den stille stemmi inni oss, vert lesen av maskineriet.

Ein må undrast yver kva dette tyder for den enkelte. For den som ikkje hev kunna tala på mange år, anten etter eit slag eller frå fødselen av, kann dette verta ei sann fridom. Å kunna segja det ein hev på hjarta, utan å få hjelp av tastar eller augeblikk. Det er ei kvinneleg kraft i dette, ei evne til å lata tanken ganga beint ut i verdi. Og det er ikkje berre lækjarane som fær noko godt av dette; heile samfunnet kann få eit rikare liv når alle røysti kjem til orde.

Men so kjem der eit spursmål som ein ikkje kann koma utanom: korleis hindrar me at private tankar kjem fram? For der er eit skilje millom det som er meint for verdi, og det som er heilagt og reint privat. Den indre stemmi er ikkje alltid so grei; ho kann bera på tvil, vonbrot og draumar som ikkje er for fólks augo. Det gjer meg roleg at forskarane alt hev tenkt på dette. Dei arbeider med å tryggja at berre det ein aktivt vil segja, vert sendt ut. Det er eit etisk krav som ikkje må gløymast.

Likevel er hovudsynet lyst og håpefullt. Me stend på ei tid der teknologien kann fylgja menneskjehjarta, ikkje berre hovudet. Det er ein framgang som minner um dei gamle landsmålsmennene som kjempa for at alle skulde få tala sitt eige mål. No kjem den same rørsla inn i den indre verdi: alle skal få sleppa til med si eigi røyst, anten dei kann tala høgt eller ikkje.

Kjelde: Forskning.no

Her er det noko for auga som jær meg glad. Forskarar ved eit universitet hev lært ein robot i hundeskapnad å spela badminton. Det er ikkje berre ein kunstig hund som veit å fanga ein fjørball; det er eit stort stig framåt for maskinlæring og rørslestyring. Når ein ser den vesle maskinen springa og slå til ballen med ei råsleg rørsla, minnest ein um kor fort me hev kome. Få hev vel tenkt på at det ein gong var ein draum, no er blive ei røyndom.

Roboten hev prøvt og feila mange gonger, fortel ein norsk sakkunnig. Det er lærdomi som er so gild. Kvar feil gjev eit nytt stykke vit, og maskinen lærer av røynslor som inkje menneskje kunde læra på same tid. Eg tenkjer at dette er eit døme på tølmod og styrke i møte med det som synest umoglegt.

I nokon samanheng kunde ein spyrja seg kva nytte me hev av ein badminton-robot. Men i dette ser me den menneskjelege ånden, den som altid søkjer lenger og lenger. Når ein kann læra ein robot å spela badminton, opnar det døri for mykje anna. I industri, i sjukepleia, i alle kantar av samfunns-maskineni kunde slik læring gagna oss. Det er ikkje berre ein kuriosum; det er ein stadfestnad på at framgangen gjenom dei siste åri er rask og gjev von.

Alt dette jær at me kann sjå på framtidi med nyfikin hug. Når maskiner kann taka til seg og læra av feila sine som menneskje, då er me komne langt. Det er ei blanding av menneskjeleg klokskap og kunstig vit som kann skapa noko nytt på kvar ein skog eller tun. Badminton er berre starten; me kan venta oss endå meir.

Kjelde: Forskning.no

Det er lett å gløyma kor langt me hev kome, når klagen over det nye og uvande stend så høgt. Men i desse tala finn me eit broteste på framgang: fleire eldre hev teke steget inn i den digitale kvardagen, og det på eit vis som hev gjort deim tryggare og meir sjølvstendige. Det er ikkje ei sjølvsagt rørsla, og det fortener å verta nemnt med ettertanke.

Me hev eit heilt tiår bak oss, der den eldre ætti, ofte skildra som framand for skjermen og tastaturet, hev synt ei vilja og ei evna som er røkjande. Der det fyrr var otte og stengsla, er det no ei datareis som opnar seg. Dei hev lært å senda meldingar, å fylla ut blankettar på nett, å halda kontakt med born og barneborn yver landeglender. Det er ikkje berre eit framsteg i teknologien; det er eit framsteg i menneskjeleg tilknyting, ein trong til å ikkje falla utanum den verdi som elles riv så snøgt avstad.

Likevel er det eit anna drag som melder seg, og det er ikkje mindre viktig. Seks av ti kjenner seg pressa. Den kjensli er ikkje berre ei klaga; ho er ei påminning um at me ikkje må lata det digitale verta eit tvangssystem. Det er ei røvslutning som den gamle norske bonden visste godt: det som ikkje kjem av fri vilja, det festar ikkje rett. Den same innsikti gjeld for den eldre som i dag skal inn i den digitale kvardagen.

Her finn me eit viktig stykke av samfundsbyggingi. Det handlar ikkje um å pressa alle inn i same fyre, men um å byggja bruer, so kvar og ein kann ganga yver når han er reidug. Me hev sett det i Noreg fyrr, med lesing og skriving: ikkje alle tok til på same tid, men med tolmod og hjelp kom dei fleste med. So òg med den digitale verdi. Det er ei gåva for det norske samfundet at dei eldre ikkje let seg stengja ute, men at dei, med den sjølvtilliti som erningslivet hev gjeve deim, krev å få vera med på sine eigne vilkår.

Og det er nettopp dette som gjer meg vonfull: at dei ikkje berre aksepterer, men at dei stiller spursmål. Det er ein gamal norsk skikk, å ikkje lata seg overkjøyra av nyheiter, men å krevja at det nye òg lyt svara for seg. Med det fylkjet av eldre som i dag hev både kunnskap og kritiske augo, kann me vona at den digitale utbyggingi skal verta meir menneskjeleg, meir tilpassa den einskilde. Det er eit gløggt utgangspunkt for ei betre framtid.

Kjelde: Forskning.no

Det hev lenge vore eit tungt spursmål korleis me kann færda med naturen på ein betre måte, utan å leggja ned heile næringsvegen. Men no kjem der fram ein ljosare synsrand. Ny teknologi kann gjera landbruket reinslegare, og det utan at bonden må leggja ned plogen.

Det er serleg metan som er den store ulempi. Kui og andre dyr gjer frå seg dette gasslaget, og det er mangt eit tungt ord lagt på den saki. Men den nyfikne forskaren og den framsynte teknikaren hev ikkje gjevi seg. Dei hev funni minst tri vegar til å minnka metanet ved hjelp av nytt sinn og nye greior. Det eine er å leggja noko i fôret som gjær at metanet ikkje kjem so lett. Det andre er å nytta maskiner og måtar som fær halda styr på gjødseli, so ho ikkje slepp ut so mykje av dette gasslaget. Det trie er å endra sjølve fôringsvisi, so dyri ikkje produserer so mykje metan i magen.

Dette er ikkje nokon lettvint veg. Men det er ein veg fram. Det hev vore ein gamal tanke at landbruk og miljø ikkje kann gå i hop, men her ser me at det er råd å gjera framsteg som kann gagna både bonden og jordi. Den norske bonden hev alltid vore framsynt og klok, og no fær han nye verkty i hender.

Det er ogso ein glede at denne teknologien ikkje krev at ein skal gå attende til eit eldre og uvitskapleg samfund. Tvert imot. Det er den same framstegsanda som bygde opp den moderne norske jordbruksdrifta i fyrste stykket, som no fær nye utslag. Me skal taka vare på det gode og ærlege arbeidet som bonden gjær, og med teknologien kann me gjera det endå betre.

So er det ikkje berre metanet som vert mindre. Det er ogso trui på at me kann hava eit produktivt og framtidsretta landbruk i Noreg. Utan at det kostar for mykje på rekningen for naturen. Det er ei von og ei gleda.

Kjelde: Forskning.no

Det er eit spanande stykke av den menneskjelege anden, det som no kjem for dagen i granskingi av kunstige bilete og rørslor. Forskaren Gabriele de Seta gjer oss ei handrekkjing, ein nyfikin og klok peikepinn, når han lærer oss å skilja det ækte frå det ettergjorde. Han segjer ikkje at me skal fella dom yver den nye teknikken, men lærer oss heller å bruka augo og vitet medan me ser på verdi.

Det er visst so at kvart einaste nye modell-sleppet fær bileti til å synast meir og meir røyndomsnære. Me kann sjølv tenkja oss korleis ei slik utvikling kann gjera det vandt å skilja sant og falskt, når augo ikkje lenger hev den gamle tryggleiken sin. Men i staden for å otlast, kann me lyda etter kunnskapen. Seta viser på eit framifrå vis at sjølv den mest skarpslegne etterlikningi hev sine små brotar og brestir – eit merke som ikkje dansar rett, ein skugge som fell feil, eller ei rørsla som er lite grand for jamn og perfekt. Desse små tagli er som fingermerke i den digitale skapingsmåten.

Og her kjem det fram eit anna drag som er verdt å leggja seg på minnet: At menneskjet enno hev eit overtak. Kannhenda varer det ikkje i æver, men i dag hev me enno augo og hjarnet som kann finna det som er unaturlegt, om me berre lærer oss kunsten å sjå. Granskingi er ikkje ei jakt på ulv, men ei innbyding til å verta klokare saman.

Det er og ei gleda at forskarar tek seg tid til å læra folk flest dette. Ikkje bera akademikarar og datakyndige, men kvar den eine og andre som sit med skjermen på fanget og undrast. So er det at den kunstige intelligensen kann laga bilete som er i svært fæle, men granskingi gjer oss ein nøkkel: å halda på den nyfikne skepsisen. Det er noko særs norsk, eller i henne luter av det gamle bygdekulturen her vest, å kunna stella seg upp og spyrja: Er dette so sikkert som det synest? Kann henda lærde fedrane våre seg ein gong å skilja sunnmørsk frå hardangerstil på ein berre sjå, og me kann læra oss å skilja det livande frå det kalkulerte.

Så er det ikkje so mykje otte som det er ei gåva i denne nye kunnskapen. Me kann gå fram i den digitale tidsalderen med opne augo og med arven frå ein folkeleg skarpskytt.

Kjelde: Forskning.no

Det er ikkje ofte ei nyheit fær ein til å stogg upp og tenkja seg um, men dette er ei slik. Ein forskar hev brukt ChatGPT til å løysa eit matematisk problem som hev stått uløyst i heile 42 år. Det er ikkje berre eit framsteg for matematikken; det er eit døme på korleis nye verktøy kann gjeva gamle gåter eit svar som lenge hev synt seg umogelegt å finna.

Me lev i ei tid der kunstig intelligens ofte vert nemnd med eit skjær av otte. Kann det ikkje taka jobbane våre? Kann det ikkje venda seg mot oss? Men her hev me eit motsett døme: ein klok mann som set seg føre å bruka dette nye hjelpemidlet til å lata tanken sin rikka vidare, der han åleine ikkje kom lenger. ChatGPT vart ikkje brukt som ei magisk løysing, men som ein samtalepartnar, ein medhjelpar i den vanskelege kunst å tenkja matematisk. Det minner um eit gammalt handverk: smeden hev hammaren sin, og snikkaren hev høvelen sin. No fær granskaren ein ny hammar, eit nytt høvelblad, som gjer at han kann nå lenger inn i stoffet enn fyrr.

Det er også eit vitnemål um at den gamle skilnaden mellom menneskeleg og maskinell intelligens kann vera mindre skarp enn me trur. Forskarane som aldri fann svaret i løpet av desse 42 åri, var ikkje mindre kloke; dei mangla berre den rette samtalepartnaren. No hev ein funne ein veg fram, og ikkje berre ein veg, men eit heilt nytt landskap. Kor mange fleire uløyste gåter stend og ventar, ferdige til å verta løyste av ein kombinasjon av menneskje og maskin? Det kann me berre venta og sjå.

Det er heller ikkje utanverdi at denne nyhenda kjem frå Noreg. Det syner at norske forskarar ikkje stend attende, men tek i mot dei nye verktøyi med opne augo og brukar dei til det beste for vitskapen. Me kann venta oss mykje spennande i åri frametter, når slike metodar vert tekne i bruk i alle greiner av vitskapen. For det er ikkje berre matematikken som hev noko å vinna: same tankegangen kann brukast til å løysa problem i medisin, i fysikk, i språkvitskap. Kvar som helst der ein treng å stilla spursmål og få svar, der kann denne nye samtalen med maskini gjeva oss ny innsikt.

Så lat oss i staden for otte leggja merke til det som er godt og positivt. Kunstig intelligens er ikkje berre eit trugsmål; det er eit verktøy som i rette hender kann gjera oss alle til betre tenkjarar. Det er ei god nyheit for alle som elskar vitskap og framgang.

Kjelde: Forskning.no

Det er noko rørande og stort i tanken på at all den snøgga og magi som plent hev fengi tak i kvardagen vår — eit filmbilete på skjermen, ei melding som kjem fram i same augneblinken, ei betaling med Vipps som gjeng undan på ei rørsla — i grunnen kviler på noko so jordnært og gamalt som eit kabelpar i havbotnen. Dei sjøkablane som bind verdi i hop, er ikkje noko nytt på funnet; dei hev vore i bruk sidan telegrafen si tid, då ein fyrst lærde seg å senda meldingar under vatnet. Men no hev dei fengi ei ny og større tyding, for dei ber ikkje berre ord, men heile verdskulturen: Netflix, e-post, Vipps, alt det som i dag er so sjølvsagt at me knapt tenkjer på det.

Det er positivt at denne historia ikkje vert gløymd. For midt i den store snøgga og alt det nye, er det godt å minnast kor mykje som kviler på eldre og enklare grunnvollar. Sjøkablane er eit døme på korleis menneskje hev bygt bruer yver hav og avstandar, ikkje med luftslott, men med reie og sterke liner som ligg der år etter år. Dei er ikkje synlege for augat, men dei er der, og dei bind saman folkeslag og heimland på ein måte som er so fast og trygg at me sjelden legg merke til det.

Her er det eit drag av historisk samanheng som er verdt å leggja vekt på. Telegrafkablane i det 19. hundradåret opna for ein ny tid, og no hev dei same grunnprinsippi gjeve rom for den digitale tidsalderen. Det er ikkje noko som er fullt so moderne som ein trur. Tvert imot — noko av det beste med denne nyhendi er at ho minner um korleis framstiget ofte byggjer på det som alt er lagt. Det er ikkje alltid dei nyaste og mest skinnande tingi som gjær den største skilnaden; det er stundom dei gamle, trufaste strengene som held seg.

So lyt me òg nemna den audmjuke stordomen i dette arbeidet. Å leggja ein kabel over fleire tusen kilometer på havbotnen, midt i kulde og myrker, krev eit samarbeid og eit handlag som ikkje er mindre imponerande for di det er so lite framheva. Dei som steller med desse kablane, er ikkje kjende namne, men arbeidet deira er med på å halda verdi i gang. Det er ei stille, men djup styrke i det.

Så me kann vera glade og stolte over at denne tradisjonen held fram, og at sjøkablane framleis er ei so viktig og solid åra for alt det som rører seg i den digitale kvardagen vår. Det er ei påminning um at det beste ofte ligg i det som varer, og i det som bind oss saman på tvers av alt som elles kann skilja.

Kjelde: Forskning.no

Det er eit gløggt og framsynt drag ved den norske forskingspolitikken at ein no samlar seg um eit eigent sersenter for sjølvstendig avgjerds-taking i kunstig intelligens. Senteret, som vantar eit namn på norsk, hev heimfest i det akademiske Oslo, og etter det me fyrr vita skal det arbeida med å gjera KI-modellane duglege til å taka mindre og meir avgrensa avgjerder på eigi hand, utan at menneskje skal sitja og passa på kvar eit tastetrykk.

Her ser me ein klok og framtidsvend tanke: i staden for å byggja ein allmektig og altvitande maskin, som ofte Vert so stor at han kann tapa seg sjølv og gjera utsegner som er meir gissing enn vit, vil desse forskarane laga små, spesialiserte avgjerd-takarar. Dei skal likna på dei mange arbeidsfolki i eit gammalt hus: kvar hev sitt yrke og sine verkty, og dei treng ikkje leggja seg upp i alt som hender i alle andre rom. Soleis vert arbeidet lettare og tryggare. Det minner um den gamle handverks-tanken, der kvar meister var herre på sitt eige område, men trong ikkje vita alt um alt.

Det kann vera at dette senteret gjer det råd å sleppa laus kunstig intelligens på fleire stader i samfundet, der ein til no hev lidt under at KI-en ikkje kann taka eigne avgjerder utan å spyrja menneskjet um lov. I landbruket skulde ein til dømes kunna lata ein liten robot vurdera um jordi treng vatn, eller um eit tre er sjukt og lyt hoggast. I kontori og i offentleg forvalting kunde ein få hjelp til å sortera saker og finna fram til rette lover og regler, utan at ein treng å lata den store KI-en sjå alt som er i systemet. Det er nett dette som gjer arbeidet so spennande: ikkje eit framstøyt mot eit menneskjelikt og ofte utrygt over-sinn, men ei fredfull og praktisk utviding av det menneskje alt hev gjort i alle år.

Det er i denne måtehaldne og faglege logikken at det norske senteret kann verta til ei døme for andre land. Me fær vona at dei fær arbeida i fred og ikkje lyt bruka all tidi på umsyn og løyve-reglar, men kann sova ut i dei små og nyttige maskin-sinni som kann letta kvardagen for den jamne mann og kvinna.

Kjelde: Forskning.no

Det er ei liti, men merkjeleg endring som er i emning i matbutikkane: snart kann du kanskje sleppa å leita etter strekkoden på mjølki eller på frukti. I staden skal eit auga av kunstig intelligens sjå varen og kjenda han att, so snart du hev lagt han i handi. Slik teknologi er alt i bruk i sume land, og no er han på veg til Noreg.

Det som er so fengjande ved denne nyordningi, er ikkje berre det at ho er praktisk, men at ho vitnar um ei stille og stødig utvikling i kvardagslivet. AI-en som kjenner varen att, gjer det same som augo våre gjer: han ser formi og farven og merket, og so veit han kva det er. Ikkje noko strevkòd, ikkje noko oppslag, berre eit augneblink.

Når me tenkjer på korleis teknologien hev forandra kvardagen vår berre i dei siste ti åri, er det ikkje sagt at denne nyvinningi ikkje kann verta like sjølvsagd som sjølvbetjeningskassene er i dag. Og det er noko djupt menneskjelegt i dette: me treng ikkje lenger leita etter den vesle, umerkjelege koden på boki, for maskinen hev lært å sjå varene som me ser deim.

Likevel hev ein norsk granskar lagt fram ei røyst av atterhald. Han peikar på at teknologien enno ikkje er fullkomen, og at det er fare for feil. Men endå so er dette ei påminning um at framsteget ikkje kjem utan strid. Kvar ny ting må prøvast og rettast, og det er slik det beste vert til.

Det er noko vakkert i at det som er nytt og framtidsretta, samstundes hev eit so kjent og kvardagslegt uttrykk: Du går inn i butikken, tek varene dine, og maskinen kjenner deim. Ikkje fordi han hev eit nummer på deim, men fordi han hev lært å sjå.

Kjelde: Forskning.no