Emne: Teknologi

So hev me atter eit døme på at private pengar gjær vitskapen større og djupare, der dei offentlege løyvingane ofte hev vorte små og smale. Det nye romteleskopet Lazuli, med eit spegl på tri meter, skal sendast upp i romi um få år, og regningi vert betalt av ein Google-milliardær. Dette er ikkje berre ei nyheit um enno eit dyrt leiketøy for rikfolk; det er eit sterkt og gledelegt teikn på at det framleis er rom for det store og uvænte i vitskapen.

Her er det ikkje tale um eit vanlegt teleskop. Lazuli skal verta mykje kraftigare enn Hubble, det som lenge hev vore det mest kjende augat vårt mot stjernone. Hubble hev synt oss bilet av kosmos som hev fenge oss til å andast og undrast: galaksar som møtest i dans, stjernor som vert fødde i skynorskolomne, og planetar som ligg so fjærnt at me berre hev kunna drøyma um deim. Men Hubble er gamalt og slit, og sjølv det nye James Webb-teleskopet — som er endå større — er ikkje meint til å laga dei same vide og fyldige bileti som ein kann få med eit spegl på tri meter. Lazuli kjem soleis til å fylla eit holrom i romvitskapen, og det er privatsfæren som hev gjort det mogelegt.

Det er noko uppbyggjelegt i at ein einskild mann hev sett seg fyre å gjera noko so stort. Ein kann sjå på det som ei attknyting til den gamle tidi då rike menn og kvinner stundom nytta formuen sin til å fremja kunnskap og kultur. Det å byggja eit teleskop er ikkje noko ein gjær for å verta rikare; det er ei gåva til heile menneskeslekti. I ei tid då so mykje av debatten gjeng ut på å klaga yver ulikskap og råka dei rike, minner Lazuli oss um at det ogso finst dei som hev både evne og vilje til å gjeva noko attende til samfundet — og at dette attendepliktet ikkje er tømt, men levande.

Eg tenkjer at fyrr me fer å sjå dei fyrste bileti frå Lazuli, vil me ikkje heilt vita kva det nye teleskopet hev å bjoda. Men i venti ligg ei spenning som er som ei påminning um at verdi er ikkje ferdiguppdaga. Det er framleis himmel yver himmel, og stjernor som aldri hev vorte sette. No fær me eit nytt auga til å sjå deim.

Kjelde: Forskning.no

Det er sjeldant at me fær ei nyheit som på same tid er so enkel og so djup som denne: etter ei fersk gransking vert no tri av ti programliner i open-kjelde-kodingi skrivne av kunstig intelligens. Ein norsk granskar held for mest sannelegt at talet alt er større. Dette er ikkje ei skummel forteljing um at maskinene tek ifrå oss arbeidet. Det er ei gledeleg nyheit um at me hev funni ein ny og fruktbar måte å arbeida på.

For den som hev fylgt med i databrunen dei siste åri, er dette ikkje uventa. KI-verktyi som hev lært seg heile bibliotek av menneskeskrivi kode kann no setja saman nye program med ei snøggleik og ein nøyakt som tidlegare var utenkeleg. Um ein ser det frå den synsstadien som me i mållagskrinsen gjerne nyttar, kann me segja at maskineriet no talar same tunga som programmeraren, og at dette gjer samarbeidet lettare og rikare.

Men me må ikkje missa av syne det menneskjelege i dette. Kvar einaste av desse KI-skrivne programlinone er bygd på eit grunnlag av menneskjeleg arbeid og innsikt. Dei hundretusenvis av opne programkjelder som ligg fritt framme på nettet er i seg sjølv eit monument yver menneskjeleg samarbeid og vilje til å dela kunnskap. No fær dette fellesgodset nytt liv, idet maskinene kann draga nytte av alt som er gjort fyrr og byggja nytt og betre.

Det er i dette at det positive ligg. I staden for å ottast at me skal verta overflødige, kann me gleda oss yver at den menneskjelege evna til å finna upp noko nytt hev skapt seg eit nytt reiskap. Slik hev det gjenom alle tider. Tidt hev me vunnet fram til større ting ved å overlata det lessame til maskineriet. Det er ikkje programmeraren som vert overflødig, men det er den mekaniske, einsformige delen av arbeidet som vert teken hand om, so mennesket kann bruka tida på det som verkeleg krev innsikt og fantasi.

Det er ei lys framtid som opnar seg, både for dei som arbeider med koding og for oss som brukar resultati av det. Lat oss taka dette imot med open hug og nysgjerrige augo, og sjå kvar denne nye vegen fører oss.

Kjelde: Forskning.no

Det er noko nytt og stort som hender inni stillheitene på laboratorii, noko som kann få hugen til å svinga seg yver tidi og romi. Forskaren hjå Microsoft hev arbeidt med ei glasbrikki som ikkje er større enn ei handflati, og hev funni eit vis til å lagra datamengder som er so store at tanken sviv for ein. På denne vesle briki kann dei lagra svare til to millionar bøker, og det heile kann vara i heile ti tusund år. Dette er ikkje berre ei siger for teknikken; det er eit steg inn i ein heilt ny tid for minnet og for kunnskapen.

Me hev alltid vore eit folk som set pris på ordi og forteljingane. Frå runesteinane til dei gamle handskriftene, frå prentekunsti til dei digitale skjermane – heile tidi hev me leita etter vis til å bevara det som er skrive. Men alt som er skrive på papyr eller på elektroniske skiver, hev ei avgrensa levetidi. Papyr raknar burt, harddiskar slitnar, og digitale lagringsformer fær ofte brot og manglar. Det som gjer glasbriki so serskild, er at ho ikkje er avhengig av straum eller av kompliserte maskineri for å halda innhaldet. Ho er som runesteinen i den moderne tidi – still, sterk og trufast.

Men det er ikkje berre varigheiti som er imponerande. At dei kan lagra so mange bøker på ei so liti flati, vitnar um eit teknologisk stig som er reint underleg. Før i tidi måtte me byggja store hus og bibliotek for å røma same mengdi av kunnskap. No kann me bera heile litteraturen til ei ætt i lommi. Det minner meg um den gamle segni um at kunnskap er ei tyngd som lettar sjæli; no kann den tyngdi bera på ei hand.

Me kann ogso sjå dette som ei attknyting til den gamle tanken um å bevara kulturarven for dei som kjem etter. I dei norske bygdene hev me alltid vore nøye med å føra tradisjonane og munnhelgji vidare. No fær me eit verktøy som kann gjera det same for heile menneskeslekta. Eg tenkjer meg at ein gong i framtidi, når arkeologar finn att ei slik glasbrikki frå vår tid, kann dei lesa ordi våre like lett som me les runene frå gamal tid. Det er ein tanke som gjer hugen roleg og stolt.

Slik eg ser det, er dette ikkje berre ei nyvinning for teknikken. Det er eit vitnesbyrd um at mennesket aldri gjev upp leitingi etter å tøygja minnet og tida. Det er ei påminning um at ordi og kunnskapen er det verste me hev, og at me no kann tryggja deim for komande ættir på ein måte som aldri før. So lat oss gleða oss yver denne vesle glasbriki – ho er ei dør inn i ei lang og lys framtid.

Kjelde: Forskning.no

Det er ei stund sidan fysikarar fyrst tok til å drøyma um antimaterie, det gåtefulle stoffet som er som ein spegel av det me kjenner, men med motsett elektrisk ladning. Difor er det ei stor og gledeleg nyheit når me no fyrr vita at dei hev klart å flytta antimaterie frå ein stad til ein annan — for fyrste gongen.

Det hev lenge vore ein draum i naturvitskapen å kunna handtera antimaterie på same viset som anna materiale, men vanskane er mange. Når antimaterie møter ordinært stoff, vert dei til daude og stråling, so ein kann ikkje berre leggja det i ein kasse og bera det av stad. Likevel hev fysikarane, med stor kløkt og tolmod, funni ei løysing. Dei hev nytta ein magnetisk felle til å halda på antimateriepartiklane medan dei flytte deim yver ein avstand på fleire meter.

Dette er ikkje berre ei teknisk bragd — det er eit døme på korleis vitskapen stadig dreg fram i ljoset nye løyndor um verdi. Antimaterie er eit av dei minst kjende stoffi i universet, og til no hev det berre vore mogeleg å studera det i rolege laboratorium. No opnar seg mogelegheiti til å gjera forsøk med antimaterie i rørsla, noko som kann gjeva oss eit heilt nytt syn på korleis verdi er bygd upp.

Ein kann ikkje unngå å tenkja på korleis mennesket gjer seg til herre yver stadig større delar av naturens løyndor. Dette er ein framferd som er like gamal som mennesket sjølv, og ho vitnar um den same nyfikni og skaparanda som driv oss framover. Det er difor ei glede å sjå at denne røynsla ikkje er forbeholden dei få, men at ho vert delt med oss alle gjennom nyhendi.

Me hev annleis nokor von um at denne kunnskapen kann koma til gagn for mennesket, anten i medisin, energiproduksjon eller anna framtidig utvikling. Ikkje minst er dette eit døme på at vitskapen ikkje er ein kalde og fjern verksemd, men ei levande og varm syssel som gjev oss nyvon og ny innsikt i den verdi me lever i.

Kjelde: Forskning.no

Det er noko djupt rørande ved tanken på at menneske no atter ferdast ikring månen, etter ei lang tid då berre ubemanna romfarty hev gjort denne reisa. Artemis-færden er ikkje berre ei teknisk bragd; det er ei attknyting til ei ætt av utforsking som ei tid syntest å ha stogga upp. Då dei fyrste astronautane sette foten på måneyta i 1969, var det ein augneblink då heile verdi såg upp og undrast. Så kom stilla. I over femti år hev ikkje eit einaste menneske vore so nær himmellekamen vår som desse astronautane no er.

Det som gjær denne færden so merkeleg, er ikkje minst at han samstundes slær ein avstandsrekord frå 1970. Det er som um tidi hev runne i ring, og me no fær høve til å byggja vidare på det som eingong var byrja. Artemis-programmet minner um at den menneskelege åndi ikkje let seg nøya med det som alt er gjort – ho vil alltid lengta lenger ut, lengja etter å sjå kva som finst på hi sida av neste ås.

Den korte perioden utan radiokontakt då romskipet var gøymt attom månen, er eit sterkt bilete på korleis me som menneske tidt må ferdast i blinde og lita på at det me hev bygt, held. Det er ei påminning um at all framgang kviler på von – voni um at reknestykki er rette, at materiali held, at dei som styrer frå jordi, kann lita på det dei ikkje ser.

Artemis er ikkje berre ei reise attende til månen; det er ei reise framover. Det er ei von um at mennesket endå ein gong kann nå lenger enn det nokon gong hev gjort, og at den gamle draumen um å ferdast millom stjernone ikkje hev slokna. I ei tid då so mykje i verdi synest å stå i stampe, er det godt å sjå at det enno finst folk som tør å lyfta augo og segja: Lat oss fara.

Kjelde: Forskning.no

Det er ei tid då mykje av samtalen ikring kunstig intelligens sviv ikring frykti – frykti for at maskineri skal taka arbeidsplassane, frykti for at me skal mista kontrollen, frykti for at mennesket skal verta overflødig. Men så kjem det ei melding frå Barcelona som gjer at ein kann lyfta blikket og sjå saki i eit anna ljos.

Her hev ein sett menneske og maskiner upp mot kvarandre i ein kappleik um kreativitet. Og kva syntest då resultatet? At mennesket enno hev noko som maskineri ikkje kann herma. Det er ikkje so at KI-en ikkje kann gjera kreative ting – ho kann, og ho gjorde det. Men det var noko i mennesket sine svar som stod att, noko som ikkje lét seg måla eller telja.

Me hev ofte hatt ein tendens til å tenkja på kreativitet som noko mystisk, noko som nærast kjem av Guds nåde. Men sanningi er at kreativitet ogso er eit handverk, ei øving, ein måte å sjå verdi på som kan lærast og utviklast. Forsøket i Barcelona syner at mennesket, sjølv med alle sine avgrensingar, enno hev eit forsprang når det kjem til å tenkja nytt og originalt.

Det er ikkje eit teikn på at me skal kvila på laurbæri. Tvert imot – det er ei påminning um at den menneskelege kreativiteten er noko me må dyrka og halda ved like. I ei tid der maskineri kann gjera mykje av det me før gjorde sjølve, vert det menneskelege bidraget endå viktigare. Me må ikkje lata oss nøya med å verta passive tilskodarar til teknologiens framsteg.

Det var ikkje KI-en som fann på noko nytt; det var mennesket som nytta KI-en til å uttrykkja seg på nye vis. Dette er eit godt døme på at teknologien ikkje er ein fiende, men eit verktøy som kann nyttast til å setja mennesket i stand til større ting. Når me spør: Kven er mest kreativ – menneske eller maskin? – då er svaret klårt: Mennesket. Men spørsmålet er ikkje so interessant som det faktum at me no kan måla og samanlikna, og at me på den måten kann læra meir um både mennesket og maskini.

Det er eit gladelegt teikn på at forskarar verda yver tek seg tid til å stilla slike spurningar. For når me veit kva som gjer mennesket unikt, veit me ogso kva me må verna og dyrka. Og det er ikkje minst viktig i ei tid då mykje av samtalen ikring teknologien elles er prega av otte og mismot. Lat oss heller sjå på dette som eit døme på at mennesket enno hev noko som maskineri ikkje kann taka ifrå oss.

Kjelde: Forskning.no

Me lever i ei tid der me vert vande ved at maskiner kann gjera ting betre og snøggare enn me kann. Vaskemaskini vaskar, reknemaskini reknar, og datamaskini minnest betre enn noko menneske. Likevel er det noko rørande og merkelegt når ein robot no hev slått menneskerekorden i halvmaraton. Ein ser det fyre seg: ei maskin med stive bein og metall-sener som trampar frametter langt ut på natti, meter for meter, utan pust og utan sveitte, men med ei uthaldenheit som gjer mennesket til eit stilleståande vitne.

Det er ikkje fyrste gongen mennesket hev overgjevi seg til maskinene på visse stykke. Fart, tyngd, presisjon – alt dette hev me lenge visst at robotar kann gjera betre. Men uthaldenheit? Langeløp? Det er noko som ligg so nær det menneskelege. Løpet er ikkje berre ei reinsleg fysisk øving, det er ogso eit uttrykk for vilje, for anden som hevdar seg yver legemet. Ser me no at maskina kann taka fraa oss sjølvi denne viljen?

Nei, me skal ikkje gråta yver at roboten spring snøggare. Me skal heller undrast yver kva denne utviklingi segjer um vår tids evne til å byggja maskiner som hermar naturens eigne rørslor. For det er ikkje sjølve snøggleiken som er det store her – det er at ein hev klart å få ein maskin til å røra seg so naturleg og so uthaldande som mennesket sjølv. Det er ei siger for ingeniørkunsti, for den fysikalske forståingi som gjer at me kann byggja robotar som ikkje berre stend stille og plukkar i hyllur, men som rører seg langt uti verdi.

Og kven veit? Kanskje er dette berre byrjingi på ei tid der robotane kann hjelpa oss på stader der me sjølve ikkje kann koma. I skogar og fjell, i snø og kulde, der menneskelungi ikkje strekk til – der kann ein slik robot gjera teneste. Ikkje som ein avløysar, men som ein medhjelpar.

Difor skal me ikkje sjå på rekorden som eit tap for mennesket, men som eit framsteg for heile menneskeskynaden. Roboten hev ikkje teki noko fraa oss; han hev synt ei ny lei for teknologien, ei lei som kann verta til gagn. Og me, som ser på, kann berre lyfta på hatten og undrast yver kva dei kloke hovudi kann finna paa i morgon.

Kjelde: Forskning.no

Det hender at dei store gjennombroti kjem i det små – i laboratoriet, i stilla, der ingen ståk og ropar. So og no, når danske granskarar hev meldt at dei hev klart å styra éin einsleg lyspartikkel i sving. Dette er ikkje berre eit framsteg i fysikken; det er eit varsel um at framtidi til internettet kann verta mykje tryggare enn den dagen me no lever i.

Me hev i fleire år høyrt um kvanteinternett – eit nett som ikkje lèt seg hacka, fordi sjølve laskapet i kvantemekanikken gjer at kvar ulovleg innblanding vert synleg med det same. Tanken er vakker, men vegen dit hev vore lang. Når danskane no hev klart å styra lyspartiklane – fotonane – på einskildnivå, er det som å få ein sentral brikke på plass i eit stort puslespel. Ein kann ikkje gjera eit kvantesamband utan å hava kontroll over kvart einaste signal; det er som å byggja ei bru der kvar stein må leggjast med varsemi.

Det som gjer dette sers gledelegt, er at det ikkje er nokon einsleg, stor institusjon som står bak, men eit nordisk samarbeid. Danmark og Noreg hev båe sterke tradisjonar for gransking, og når slike resultat kjem frå vår eigen kant av verdi, fær ein ei kjensla av at me ikkje berre er tilskodarar i den store teknologiske utviklingi. Me er med og legg grunnen.

Frå eit kvardagslegt syn kann ein spyrja: Kva hev dette med meg å gjera? Svaret er enkelt. Alt det me gjer på nettet – bankærend, samtalar, innkjøp – er i dag sårbart for åtgang frå uynskte hender. Eit kvantesamband vil gjera at slike innbrot vert umoglege. Det er ikkje nokon magi, men reint naturvitskap: når ein freistar å avlytta eit kvantesignal, vert signalet endra, og avsendaren veit med ein gong at nokon er på ferde.

Det er lenge sidan fyrste kvantedatamaskin var berre ein draum. No ser me små, men sikre steg mot noko som kann verta like vanlegt som dagens internett. For oss som set pris på fridom og tryggleik i den digitale kvardagen, er slike nyhende ikkje berre tekniske – dei er von. Von um at det er råd å byggja noko som ikkje kann brotast. Og vona kjem ofte frå dei minste partiklane.

Kjelde: Forskning.no

Det er eit gledelegt teikn på framtidi når ein organisasjon som Tekna no tek til å tala um at heile folket må skjøna meir av teknologien. I heile den norske kulturhistori hev det vore ei spenning millom boki og verktøyet, millom den lærde og den praktiske. Men i vår tid, når kunstig intelligens og datamaskinone alt hev funne vegen inn i kvar einaste stova, er det ikkje lenger moglegt å halda seg utanfor.

Presidenten i Tekna hev rett i at me må heva grunnforståingi for teknologi i heile folket. Dette er ikkje eit spursmål um å gjera alle til ingeniørar eller programmerarar – det er eit spursmål um å gjeva folk den kunnskapen dei treng for å kunna taka sjølvstendige val i ei verd som vert meir og meir styrd av teknologi. Når ein bonde i dag skal velja mellom ulike gjerdselskapingssystem, eller når ein lærar skal vurdera digitale læremiddel, eller når ein vanleg huslyden skal tryggja heimen sin mot datainnbrot – då treng ein ikkje vera ekspert, men ein treng ei viss roynsla og ei viss forståing.

Det er her den norske tradisjonen med folkeopplysing kjem inn. Slik me i si tid hadde norskdomsrørsla og folkehøgskulone som bygde bru millom boki og bonden, slik treng me no nye former for teknologisk folkeopplysing. Ikkje for å gjera alle til spesialistar, men for å gjera alle i stand til å taka stilling til dei store teknologiske spursmåli som rører ved samfunnet – kunstig intelligens i skulen, overvaking i offentlege rom, personvern på nettet.

Det er eit framifrå døme på kva som kan gjerast når me ser på dei mange opne kursi og nettressursane som alt finst på norsk. Biblioteki landet rundt byd på kurs i digital dømmekraft, og mange frivillige lag og organisasjonar hev teke ansvar for å læra eldre og yngre opp i grunnleggjande teknologi. Dette er ein norsk modell som byggjer på lokalt engasjement og friviljug arbeid.

Lat oss vona at denne røysti frå Tekna ikkje berre vert ein skuring i lufti, men at ho fører til handling. For i ei tid der teknologien endrar seg raskare enn nokon gong, er det ikkje nok at berre ekspertane skjønar seg på det – me treng at heile folket kan taka del i den store samtalen um framtidi. Det er slik me tryggjer demokratiet og skapar den teknologiske tryggleiken som Norge treng i dei komande åri.

Kjelde: Forskning.no

Me lever i ei tid der straum og tryggleik er tettare samanknytte enn nokon gong. Ikkje lenge sidan var det berre vêr og vind som kunne taka straumen frå oss; no må me ogso tenkja på dei usynlege fiendane, dei som sit med tastatur og vonde tankar langt borte. Når forskarar no peikar på fem viktige grep som kan gjera straumforsyningi tryggjare mot dataåtak, er det ikkje berre ei torr sak – det er ei påminning um at me framleis hev noko å seia, me som bur her ute ved kysten.

Det fyrste som slær meg, er at rådi ikkje handlar um ny og dyr teknologi, men um gamal kunnskap og godt handverk. Dei segjer at me treng folk som kan reparera kraftliner – ikkje berre folk som kan laga KI-appar. Dette er eit godt døme på at den gamle kunnskapen og dugleiken frå eit kvart liv ikkje må gløymast i ei tid då alt skal verta digitalt. Det er dei som kan arbeida med hendene, som kan klatra i mastone og byta ut ein skadd transformator, som er den fyrste vernemuren mot eit ækte åtak. Utan deim er sjølve nettet berre eit skjørt bilæte på papir.

Eit anna av grepi er at ein bør ha fleire reservevegar og redundans i systemet. Dette minner um dei gamle bygdemiljøi, der ein alltid hadde ein reserveplass for både folk og dyr. Ikkje alt kan stola på den same leidningi eller det same datasenteret. Spreidd tryggleik er den beste tryggleiken – det lærde me av dei gamle kringkastingssystemi, som ofte var bygde med fleire sendarar, so ein ikkje miste kontakten heilt um ein svikta.

Så er det talet um at ein må ha folk som kan tenkja som systemtenkjarar – ikkje berre som spesialistar på eitt lite område. Dette er den same tanken som gjer at ein bonde må kunna både pløgja, så og hausta, og ikkje berre sitja med teoretisk kunnskap um jord. Straumnettet er eit stort, levande samanhengande system; ein kan ikkje verstå det berre ved å sjå på ein liten del.

Alt i alt syner desse grepi at det ikkje er nok berre å setja inn fleire brannmurar og antivirus. Tryggleik hender i det daglege arbeidet, i dei mange millimetrane av kopar og stål som bind landet saman, og i dei mange hendene som held det ved like. Det er ei gledeleg sanning at den teknologiutviklingi me hev i dag ikkje gjer gamal dugleik umoderne; ho gjer han heller viktigare. For når straumen renn still og trygg, både i ljose og i myrke, kan me takka både dei nye og dei gamle arbeidsgrepi for at me framleis hev varme i stovo og ljos i glaset.

Kjelde: Forskning.no