Vestmennene

Emne: Teknologi

  • Jakob (18) leitte etter ei sideinntekt. No hev han seks partnarar og ser nasjonalt.

    Jakob (18) leitte etter ei sideinntekt. No hev han seks partnarar og ser nasjonalt.

    Seks partnarar og eit nasjonalt siktemål – og alt byrja med vatn og såpe hjå grannen. Ein attenåring som søkte ei sideinntekt, hev no bygt seg eit lite føretak med seks partnarar.

    Jakob Tande var inspirert av videoar på TikTok um å byggja inntekt. Men i staden for å berre sitja og sjå på skjermen, tok han vaskebøtta og vaska bilane til naboane. Det fyrste steget var lite, og likevel fullt av lærdom: Han måtte læra å arbeida raskt, halda avtalar og setja ein pris. Slik vart nabobilane meir enn ei teneste – dei vart ei øving i tillit.

    Det er lett å undervurdera slike små byrjingar. Ein bilvask i eit bustadfelt er ikkje noko stort nyhende i seg sjølv. Men når ein attenåring får seks partnarar med på laget og rettar blikket nasjonalt, ligg det noko større under. Her er ikkje tale um å venta på at nokon skal gjeva ein jobb; her er tale um å skapa han sjølv. Dei seks partnarane syner at idéen hev vorte delt, drøfta og betra i lag med andre.

    Slike sogor hev djupe røter i norsk bygd og by. Ungdom har i mannsaldrar tent sine fyrste kroner ved å måka snø, plukka bær, slå plenar og gå ærend for grannar. Det nye er at den digitale kvardagen ikkje lenger berre er eit tidsfordriv, men ei kjelde til inspirasjon og kunnskap. Videoane på TikTok vart ikkje eit lokk burt frå arbeidet; dei vart ein reiskap til å koma i gang. Slik kann det digitale og det praktiske gå hand i hand.

    Den nasjonale ambisjonen er kanskje den mest spanande delen. Å vaska bilar i eit nabolag krev fyrst og fremst pålitelegheit. Å utvida til andre stader krev system, samarbeid og eit godt rykte. Her hev dei unge partnarane alt gjort det viktigaste: Dei hev synt at dei møter upp, gjer arbeidet skikkeleg og tek ansvar. Eit slikt rykte når langt, og det er ikkje avhengig av store annonsar.

    Difor er dette meir enn ei soge um ein ung gründer. Det er ei soge um kva som skjer når ein idé vert teken på alvor, og når nabolagets tillit vert bygd bil for bil. Ein liten bilvask kann verta noko større enn skinnande lakk. Han kann verta eit prov på at arbeidsviljen og samarbeidet enno høyrer heime i det norske kvardagslivet.

    Kjelde: Adresseavisen

  • NVE: Fyrste vindkraft fær ja på ni år

    NVE: Fyrste vindkraft fær ja på ni år

    Det tok heile ni år før NVE på nytt gav grønt ljos til eit vindkraftverk. No er det klart at Moldalsknuten i Rogaland får byggja ut det fyrste vindkraftverket som har fenge konsesjon på ni år.

    Namnet Moldalsknuten er i seg sjølv ei soge om landskapet. «Mold» peikar mot moldjord, og «knuten» mot ein markant fjelltopp. Det same landskapet som har vore nytta til beite og ferdsel i mannsaldrar, skal no hjelpa til med å skapa rein energi til nye generasjonar.

    For Noreg, som i over eit århundre har bygt rikdomen sin på vatnkraft, kjem vindkrafti ikkje som eit brot, men som ei framlenging av ein lang tradisjon. Kraft frå fossane har lenge gjeve lys og varme i norske heimar; no får vinden same æra i det fornybare biletet. Teknologien har dessutan gått fram i dei ni åri som har gått. Turbinane er vortne meir effektive, og drifta er mindre inngripande enn ho var tidlegare.

    Eit slikt løyve er meir enn eit dokument. Det er eit teikn på at fornybar energi framleis er ei kraftsak i norsk politikk, og at det finst vilje til å byggja ut dei naturgjevne vilkåri som landet sit inne med. For Rogaland, eit fylke med sterk industri- og energihistorie, kan dette tyda nye arbeidsplassar og meir aktivitet i distrikta. Kraftutbygging skaper ringverknader langt utover sjølve anlegget: lokale entreprenørar, transport, vedlikehald og tenester.

    Sume vil kanskje peika på at vindkraft hev vore omstridt. Det er sant at debatten har vore høglydt. Men nettopp difor er det verdt å leggja vekt på at eit fagorgan no har vurdert planane grundig og kome til at dei let seg realisera. Grundige utgreiingar og lokale høyringsrundar gjer eit betre prosjekt.

    Den lange ventetida har ikkje vore bortkasta. Ho har gjeve tid til å læra av tidlegare prosjekt, til å betra konsesjonsvilkåri og til å finna løysingar som tek omsyn både til natur og folk. Når Moldalsknuten no får byggja, skjer det med ein kunnskap som ikkje fanst for ni år sidan. Det er ein styrke, ikkje ein veikskap.

    For dei som bur i Rogaland, og for alle som er opptekne av at Noreg skal ha nok rein kraft i åri som kjem, er dette eit steg i rett lei. Moldalsknuten vert eit lite, men tydeleg symbol på at fornybar energi ikkje står stille. Ho er i rørsle, same vegen som vinden.

    Kjelde: Aftenposten

  • Dette hev aldri nokon gjort med ein drone før.

    Dette hev aldri nokon gjort med ein drone før.

    Ein såra ukrainsk soldat vart lyft ut or eit minefelt av ein flygande drone med seks rotorar. Verdi hev ikkje set maken. Då bakken var stengd av miner og fiendtlege drone, valde brigaden luftvegen.

    Det som gjer denne hendingi so stor, er ikkje berre sjølve flygeturen. Det er at eit tungt heksakopter frå det ukrainske selskapet Gurzuf Defence vart nytta til noko heilt nytt: å bera eit menneske burt frå ein frontposisjon der bakkeevakuering var umogeleg. Fyre dette hadde slike dronar frakta mat, vatn og utstyr. No vart dei livbergarar.

    I tidlegare krigar måtte båreberarar og sanitetshundar gå inn i elden for å henta dei såra. Det kosta mange liv. Når ein no ser ein flygande maskin gjera same arbeidet, er det eit bilete på korleis trongen skapar ny vinning. Det er ikkje berre våpenteknologi som utviklar seg i ein krig; hjelpearbeidet gjer det same.

    For dei som arbeider med redningstenester heime, peikar dette frametter. Ein drone som kann lyfta eit menneske, kann òg nyttast i fjell, flaum og ulende der vanlege køyretøy ikkje slepp fram. Det som byrja som eit krigstiltak, kann difor verta ei gåve til fredstidi. Utviklingi av tunge dronar er alt i gang på ymse område, og det er grunn til å fylgja med på korleis denne teknologien finn nye vegar.

    Det mest vonfulle i nyhendet er likevel det menneskjelege. Ein gjeng spesialistar frå 92. stormbrigade tok på seg eit uppdrag dei aldri hadde gjort fyrr, av di ein sambygding låg såra. Dei kasta ikkje upp hendene. Dei valde å prøva. Slikt mot er verd å halda fram.

    Historia um flygande redning er ikkje ny. Draumen um å nå dei som er avskorne, hev fylgt folki i alle tider. No fær draumen vengjer. Det er ei påminning um at sjølv i dei mørkaste tilhøve finst det krefter som dreg livet uppetter, ikkje ned.

    Kjelde: ITavisen

  • Skal testa ny type fly på Værnes

    Skal testa ny type fly på Værnes

    På Værnes i Trøndelag hev fly letta og landa i meir enn hundre år, og no er staden vald ut til å prøva luftfart med null- eller lågutslepp. Fem heilt ulike stader i landet skal nyttast som testarena for denne nye luftfarti.

    Det er eit val som peikar både attende og frametter. Værnes hev ei lang soge som møtestad for luft og folk. Allereie tidleg på 1900-talet tok flygingi til på staden, og sidan hev Værnes vore både militær flystasjon og sivil lufthamn. Denne soga gjer noko med eit lokalsamfunn. Her finst kunnskap um vêr, vind og landingstilhøve som ikkje kann lesast ut av ei lærebok. Når nye flytypar no skal prøvast, er det difor ikkje tilfeldig at Værnes er med.

    Det mest spennande er likevel kva dette tyder for framtidi. Flyi som skal testast, skal nytta batteri eller hydrogen, og dei slepp ikkje ut CO₂ under sjølve flygingi. Skal slike fly verta kvardag, trengst det teststader med ulike klimatilhøve. Ein stad ved kysten, ein stad i innlandet, ein stad med kald vinter og ein stad med mykje vind – alle gjev ulike svar på korleis teknologien held mål. Værnes ligg ved ein fjord og hev store, opne område kring seg, noko som gjer staden godt eigna til utprøving.

    For distrikts-Noreg kann denne utviklingi verta særleg viktig. Mange små samfund er avhengige av flyruter for å halda kontakt med sjukehus, næringsliv og familie. Elektriske fly med kort rekkjevidd kann ikkje erstatta dei store rutene enno, men dei kann dekkja mange av dei korte sambandi som i dag er dyre eller vanskelege å driva. Når slike fly vert testa på stader som Værnes, er det ikkje berre teknologi som vert utvikla – det er og voni um at luftfarti kann halda fram utan å skada naturen som ho flyg yver.

    Difor er valet av teststader noko meir enn eit praktisk tiltak. Det er eit teikn på at Noreg tek i bruk den lange erfaringi si frå luftfart og kombinerer ho med ny teknologi. Værnes hev bore fly gjennom ein heil mannsalder, og no kann staden få bera fram den neste ætti av luftfart. Det er eit stilt, men sterkt prov på at framsteg sjeldan kjem frå ingenting. Dei kjem frå stader som Værnes, der lang tradisjon og ny teknologi lyfter i lag.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Statnett slår alarm: Kann verta betydeleg kraftunderskot frå 2035.

    Statnett slår alarm: Kann verta betydeleg kraftunderskot frå 2035.

    I 2035 kann Noreg stå utan nok straum til vanlege hus, skular og industri, dersom dei mest moderate framskrivingane i Statnett gjer seg gjeldande. Dette er alvorleg kost, men det er òg eit varsel som kann gjera tiåret fram mot 2035 til ei brytingstid for norsk energi.

    Noreg hev vore her før. Då vasskrafti vart bygd ut for vel hundre år sidan, var det mange som tvilte på at eit så tynt folkesett land kunde reisa dei store kraftverki i fjellet. Likevel vart elvene lagde i røyr, og straumen nådde både bygder og fabrikkar. Den gongen var det ikkje berre ingeniørane som drog lasset; lokale kommunar og små kraftselskap tok ansvar for eigne fallrettar og bygde ut steg for steg. Denne lokale eigarskapen hev sidan vore ein av dei sterkaste sidene ved norsk kraftforsyning.

    Det same samarbeidet trengst no. Eit varsla underskot er ikkje ein dom, men eit grunnlag for å planleggja. Når ein ser at etterspurnaden veks raskare enn produksjonen, kann kommunar, fylkeskommunar og private aktørar setja i gang utbygging av vind, sol og opprusta vasskraft. Havvind utanfor kysten kann draga nytte av den maritime kunnskapen som allereie finst i skipsverft og leverandørindustri. Samstundes kann betre nett og smartare styring gjera at straumen vert nytta der han trengst, når han trengst.

    Det er òg eit kvardagsleg poeng: Norsk industri hev mykje å vinna på å elektrifisera prosessar som i dag nyttar olje og gass. Ei kraftutbygging som er godt planlagd, gjev ikkje berre lys i husi; ho skapar arbeidsplassar i anleggsfasen og varige inntekter til vertskommunane. Slik kann eit trugsmål um underskot snuast til ei mogelegheit for ny aktivitet og nye fagmiljø i distrikti.

    Det viktigaste med denne analysen er at han kjem no, ti år før underskotet kann verta alvorleg. Då er det tid til å gjera vedtak, byggja leidningar og læra av tidlegare feil. Noreg hev naturgjevne føresetnader som få andre land: høge fjell, store nedbørsmengder, lang kyst og ein kraftkrevjande industri som alt veit kva påliteleg straum er verd. Når desse tilhøvi vert møtte med vilje og langsiktig arbeid, er det fullt mogeleg at 2035 ikkje vert året for svikt, men året då norsk kraftforsyning tok eit nytt steg frametter.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • Rakettdelar hamnar i havet – ingen har upprydjingsansvar.

    Rakettdelar hamnar i havet – ingen har upprydjingsansvar.

    Ingen eig ansvaret for det som ligg att på havbotnen etter rakettane. Brukte rakettdelar søkk ned i djupet, og regelverket som kunde ha sagt kven som skal rydda, finst ikkje. Men nett denne mangelen kastar ljos over noko Noreg alt er flink til: å finna løysingar der andre ser eit tomrom.

    Det er lett å lesa nyhendet som ei klage. Landet satsar mykje på romfart, men det som vert att etter oppskytingane, får liggja. Ein kann like gjerne snu det på hovudet. Når det ikkje finst reglar, er det heller ingen som stengjer vegen for den som vil ta ansvar frivillig. Og her kann norsk maritim erfaring koma inn.

    I meir enn hundre år hev norske reiarlag og verkstader bygt utstyr for å handtera tunge ting i ope hav. Frå oljeplattformer til undervassrobotar ligg det ein stor kunnskap i landet. Det er ikkje noko nytt at nokon må ned på store djup for å henta upp metall som ikkje høyrer heime der. Skilnaden er berre at denne gongen ligg det ikkje ein kontrakt og ventar; det ligg ei moglegheit.

    Historisk hev slike tomrom ofte vorte til nye tiltak. Då dei fyrste oljeutvinningane byrja, var det og uvisse kring ansvaret for utslepp. Sidan voks det fram eit heilt apparat for reinsing og tryggleik. Det same kann skje med romavfall i havet. Ein treng ikkje venta på eit internasjonalt byrå; ein treng berre nokon som ser at botnen er ein arbeidsplass som kann gje meining.

    Det er heller ikkje småe ting ein talar um. Rakettdelar kann vera store konstruksjonar, og å henta dei upp krev nøyaktig planlegging og godt utstyr. Men når slike delar fyrst er tekne på land, er metallet i deim ofte fullt mogeleg å smelta um og nytta på nytt. Aluminium og stål frå rakettdelar mistar ikkje eigenskapane sine av å ha lege i sjøen. Soleis kann eit problem på havbotnen verta til råstoff for nye bygg eller nye maskinar.

    Det er lett å segja at ingenting vil skje før reglane kjem. Men reglar kjem sjeldan fyrst. Dei kjem oftast når nokon hev vist at det let seg gjera. Ein kann tenkja på dei fyrste losane som tok skip inn til farlege hamner utan at nokon hadde bede deim. Dei skapte ein ny praksis, og sidan vart praksisen lov.

    Her ligg det eit rom for både ingeniørar, studentar og verft. Ei utfordring utan eigar er ikkje berre eit hol i lovverket; det er ei open dør. Noreg hev både kyst, kompetanse og kapital til å gå fyrst. Då vert ikkje saki at ingen hev ryddeansvar. Då vert saki at nokon kann ta det ansvaret og visa kva verd det er.

    Kanskje er det nett slik framtidige generasjonar vil sjå på denne tidsbolken. Ikkje som då ein let rakettdelar liggja i havet, men som då nokon byrja å henta deim upp att. Det er eit ljos i ei sak som elles ser grå ut.

    Kjelde: NRK

  • Ny teknologi kann gjera aluminium heilt utsleppsfri.

    Ny teknologi kann gjera aluminium heilt utsleppsfri.

    Aluminium er lett, sterkt og kann gjenvinnast i det uendelege, men den fyrste smelteprosessen hev til no alltid hatt med seg eit tungt CO₂-rekneskap. No kann ei nyutvikla teknologi frå Hydro endra det.

    Det er ikkje fyrste gongen norsk industri byggjer på det naturen gjev. I over hundre år hev landet bygt ein aluminiumsproduksjon på fossekrafti, og det er denne straumen som gjer at Noreg lenge hev vore ein av dei fremste aluminiumsnasjonane i verda. Difor er det rimeleg at det neste store steget òg kjem herifrå. Det norske industrieventyret byrja ikkje med olja; det byrja med fossane. Den nye teknologien skriv seg inn i same soga.

    Når teknologien vert teken i bruk i stor skala, kann ein produsera aluminium utan CO₂-utslepp frå sjølve prosessen. Det tyder at bilar, bygningar og emballasje som i dag vert laga av aluminium, kann få eit mykje lågare klimaavtrykk frå fyrste stund. For byggjebransjen, transportnæringi og emballasjeindustrien er dette eit kjærkome steg. Aluminium er frå før eit metall som lett lèt seg smelta om og bruka på nytt, men primærproduksjonen hev vore den tunge børi. No kann den børi lettast.

    Statsministeren kallar dette historisk, og det er eit ord som høver. Det er ikkje berre ei teknisk betring; det er eit steg i ei lang line av norske industrieventyr der straum frå fjell og fossar hev vorte til verdiar og arbeidsplassar. For mange bygder hev smelteverki vore avgjerande, og utsleppsfri produksjon gjev eit betre grunnlag for at desse arbeidsplassane kann halda fram i ei grønare tid.

    For mange som bur i industribygdene, er dette meir enn eit teknologisk nyhende; det er ein lovnad um at det som vart bygt, kann få leva vidare i ei grønare tid.

    Kjelde: NRK

  • Robotkrig på Laksevåg

    Robotkrig på Laksevåg

    Ein 15-åring som er «litt høy på pæren» er ikkje eit problem – det er ofte fyrste teiknet på at noko nytt er i emning. Når Tian (15) vert nemnd som favoritt i robotkrigen på Laksevåg, ligg det meir enn ungdomleg sjølvtru bak.

    For den som veks upp med skjermar og sensorsett, er bygging av ein robot ikkje berre leik. Det er eit handverk der matematikk, fysikk og programmering møter gamal verkstadkunnskap. Laksevåg hev djupe røter i mekanisk industri og skipsbygging; det er lett å sjå ein raud tråd frå tidene då unge læresveinar fann vegen til verkstadene, til dei no stiller med radiostyrte maskinar i ein tevlingsarena.

    Det mest givande med slike tevlingar er sjeldan sjølve vinnartrofeet. Det er at ungdom fær prøva seg fram, gjera feil, retta upp att og læra at ein idé ikkje er ferdig før han møter røyndi. Denne prosessen gjev ein særleg type kunnskap som ikkje let seg lesa seg til i ei bok. Når ein femtenåring set saman motorar, hjul og sensorar til noko som faktisk rører seg, vert abstrakte timar i algebra og programmeringsspråk til konkret dugleik.

    Det kann òg vera verdt å merka seg at slik sjølvtru i den alderen ikkje treng vera hovmod. Å vera litt høg på pæra er ofte berre eit anna ord for å tru på det ein hev bygt – og den trua er naudsynt når ein motor køyrer seg fast eller styringi sviktar. Utan litt stå-på-vilje gjev mange unge upp ved fyrste hinderet. Med ein roleg dose sjølvkjensle held dei fram, finn feilen og kjem attende sterkare.

    Slike robottevlingar viser òg at framtidi ikkje berre høyrer dei store forskingsmiljøi til. Ho finst i lokale gymsalar og verkstadar, der born og unge fær rom til å byggja, testa og tevla. Det er her interessa for teknologi ofte vert vakt for livet. For Laksevåg og bygdene rundt er dette eit teikn på at næringsliv og skule kann møtast på ein måte som gjev unge tru på eiga evne.

    Kven som til slutt vinn robotkrigen, fær tida syna. Men alt no er det mogeleg å gleda seg over at ein femtenåring tør å stilla med både maskin og meining. Det er slik nye byggjemeistrar vert til.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • 23-åringen fær ikkje Bank-ID av di ho ikkje kann hugsa eit passord. – Eit alvorleg og aukande samfunnsproblem.

    23-åringen fær ikkje Bank-ID av di ho ikkje kann hugsa eit passord. – Eit alvorleg og aukande samfunnsproblem.

    Kva gjer ein 23-åring når eitt einaste passord ikkje vil festa seg? Ho står utanfor nettbanken, offentlege skjema og dei digitale tenestene som resten av samfunnet tek for gjeve. Det er ikkje råd å minnast alt, og her ligg ei vaksande utfordring.

    Bank-ID er vorten ein digital dørlås til stadig fleire tenester, men fleire grupper fær ikkje tilgang. Når dette vert kalla eit alvorleg og aukande samfunnsproblem, ligg det ei viktig erkjenning attum: ein hev sett problema. Det er eit fyrste steg mot å byggja noko betre.

    Folk hev til alle tider gløymt ord, gløymt nøklar og gløymt kvar dei la frå seg papiri. Det nye er at eitt gløymt ord kann stengja ute frå so mykje. Men sameleis som samfunnet fann løysingar for dei som ikkje kunde lesa, og for dei som ikkje hadde bankkonto, kann det no finna løysingar for dei som ikkje minnest passord. Det er ikkje første gongen eit samfunn hev sett ein ny dør opna seg framfor nokre og stengja seg att for andre.

    Menneskjeleg minne er ikkje bygt for å lagra lange, tilfeldige ordrekkjor. Det er ein grunn til at passord hev vore eit vanskeleg verktøy. Men nett dette veit dei som byggjer systemi, og difor vert det arbeidd med andre måtar å kjenna folk att. Når ein 23-åring fortel si soge, gjev ho røyst til dei mange som elles er tagale. Det er eit høve til å byggja eit meir inkluderande digitalt samfunn, der tryggleik ikkje tyder at ein må kunna utanåt eit passord.

    Biblioteki, frivillige og familiar kann gjera ein skilnad ved å hjelpa folk med å setja upp trygge og høvelege løysingar. Det viktigaste er at nokon ser problemet og tek det på alvor. Då er vegen stuttare til ei løysing, og den digitale døri kann opnast for fleire.

    Kjelde: Aftenposten

  • «Alle» vil hava KI, men «ingen» vil hava datasenter

    «Alle» vil hava KI, men «ingen» vil hava datasenter

    For over hundre år sidan vart det òg bråka når dei fyrste vasskraftverki skulde byggjast i bygdi. Nokre såg mastene og røyrgatone som framande innslag i landskapet; andre såg arbeidsplassar og lys i stovone. I dag gjentek soga seg – no med datasentri.

    Mange nordmenn nyttar kunstig intelligens nærast hemningslaust, og i kjølvatnet veks det fram fleire datasenter i landet. Det er lett å forstå at naboar vert urolege over store, gråe bygg og høge straumrekningar. Men det er verdt å sjå på kva desse anleggi kann føra med seg av gode ting.

    Då vasskrafti vart bygd ut, var det òg strid om kvar turbinane skulde stå. Mange bygder fekk likevel eit løft: vegar, skular, kraftkrevjande industri og ei ny sjølvkjensle. Datasentri er ikkje so ulike. Dei krev mykje kraft, men dei kann gjeva noko attende.

    Varmen frå serverane kann nyttast til fjernvarme, drivhus og oppdrett. Lokale elektrikarar, røyrleggjarar og IKT-folk får nye oppdrag. Og for unge som vil arbeida med teknologi, kann eit datasenter i nærleiken vera grunnen til at dei vert verande i heimbygdi i staden for å flytta til dei store byane.

    Det tyder ikkje at alle innvendingar er grunnlause. Straumbruken må vurderast, og lokalsamfunna må få vera med på avgjerdene. Men det er eit gode at Noreg hev rein kraft og kaldt klima, to føresetnader som gjer landet attraktivt for datasenter. Det kann verta ein fordel for bygder som ikkje nyttar varmen i dag.

    Soleis kann ein sjå ei linje frå vasskraftutbyggingi til KI-alderen. Det som fyrst vert møtt med tvil, kann med tida verta ein naturleg del av kvardagen – og ein ny grunn til å vera stolt av heimstaden.

    Kjelde: NRK

Fylg oss: YouTube Telegram
Meld deg inn i Vestlandske Mållag

Få dei fem viktigaste sakene frå Vestmennene rett i innboksen - éin e-post i veka.

Andre prosjekt: Fjordgefluster.no Nordisches.se Maalmannen.no