Vestmennene

Emne: Lokalt

  • Forfattar og programleiar Eli Rygg er daud, 71 år gamal.

    Forfattar og programleiar Eli Rygg er daud, 71 år gamal.

    143 ettermiddagar i eit lite raudt hus lærte norske born at kvardagen kunde hava rom for ein sjiraff som ingen andre kunde sjå. Då Eli Rygg no er sovna inn, 71 år gamal, stend ikkje berre eit program att, men eit felles minne um å høyra til.

    Eli Rygg var utdanna barnepleiar, og det merkast i alt ho gjorde. I Portveien 2 møtte borni ikkje ein fjern programleiar, men ei vaksen kvinne som bøygde seg ned, lytta og tok fantasien på alvor. Saman med Jarl Goli skapte ho eit lite univers der ein sjiraff kunde vera usynleg for alle andre og likevel heilt verkeleg for den som trong han.

    Det er lett å gløyma kor radikalt slikt var i midten av 1980-åri. Barne-tv kunde vera firkanta og pedagogisk, men her vart det skapt eit rom for undring, song og rolege augneblinkar. Dei 143 episodane vart sendt i ein periode då mange familiar samla seg framfor fjernsynet til faste tider, og soleis vart Portveien 2 eit kulturminne like mykje som eit underhaldningsprogram.

    Etter Portveien 2 heldt ho fram i radio og frukost-tv, og ho skreiv bøker og song inn musikk som framleis når nye born. Det er lett å tenkja at ein programleiar forsvinn når skjermen vert sløkkt, men den særmerkte røysti hennar og evna hennar til å tala med born – ikkje til deim – hev halde seg i dei mange heimane som enno syng songane hennar.

    Etter lang tids sjukdom sovna ho stilt inn med sine næraste kring seg, fortalde familien. Borni ho møtte i 1985 er i dag vaksne, og mange av deim hev sjølv born som no får høyra sogone hennar. Slik går ei roleg røyst i arv, frå den eine generasjonen til den neste.

    Portveien 2 høyrer til dei programma som ikkje vert gamle, men som veks saman med publikum. Det litle raude huset stend der framleis i minnet, og den usynlege sjiraffen er ikkje borte – han hev berre fenge nye born å vera hjå. Ein slik arv er større enn nokon tabell over sendetider.

    Kjelde: NRK

  • Brufast i tvo vikor i Sverige: No er det norske køyretøyet endeleg redda.

    Brufast i tvo vikor i Sverige: No er det norske køyretøyet endeleg redda.

    Etter meir enn to vekor stod det norske køyretøyet fast på den svenske brui. Torsdag ettermiddag tok sjølve undsetningi ti minutt. Det er eit tal som lett vert borte i heile ventetidi, men det fortel noko viktigt um kva tolmod og rett tid kann gjera.

    Når noko hev stade stille so lenge, er det freistande å tru at hindringi er uvanleg stor. Her var det ikkje fyrst og fremst kraft som mangla, men dei rette tilhøva. Ein spesialtransport krev ei heilt anna varsemd enn eit vanleg køyretøy. Det som ser ut som ein stillstand, kann i røyndi vera ei lang førebuing. Kvar time med venting var ikkje burtkasta; han var naudsynt for at dei siste ti minutti skulle kunna gå so glatt.

    Det er ikkje fyrste gongen eit byggverk set vilkåri. Bruer hev alltid kravt respekt for vekt, vind og straum. Når eit køyretøy vert ståande, er det lett å sjå på det som eit nederlag for teknikken. Men kanskje er det motsett: Brua gjorde det ho skulle, og dei som styrde transporten gjorde det dei skulle – venta til alt var trygt. Det er ein gamal visdom at det ikkje løner seg å tvinga noko som er større enn ein sjølv.

    Det er noko friskt i denne forteljingi. Ho minner um at mange av dei vanskelegaste sakene i livet ikkje vert løyste med meir styrke, men med betre timing. Ein bonde kann ikkje skunda våren, og ein fiskar kann ikkje tvinga sjøen. Å venta på rette augneblinken er ikkje veikskap, men visdom. Det norske køyretøyet vart ikkje berga fordi nokon pressa hardare på, men fordi ein fann det tidspunktet då alt stemde.

    Slike hendingar syner òg at grenser mellom land ikkje treng vera hinder. Ein norsk transport på svensk grunn vart teken hand um på ein roleg og fagleg måte. Det ligg ein stille styrke i slikt naboskap. Når det gjeld, er det ikkje vanskeleg å samarbeida.

    Sist, men ikkje minst: Det er lett å gløyma at dei fleste kriser fær ein ende. I fjortan dagar kunne det sjå ut som om dette køyretøyet skulle verta ståande endå lenger. So kom torsdagen, og på ti minutt var alt avklara. Det er eit bilete på at sjølv langvarige fastlåste situasjonar kann opna seg snøgt når tilhøva ligg til rette.

    Heile historia er ei påminning um å ikkje missa motet når noko dreg ut. Nokre gonger er løysingi nærare enn ein trur, men ho krev at ein hev tolmod til å venta på rette stundi. Då kann to vekor enda med ti minutt. Det er eit godt tal å bera med seg.

    Kjelde: NRK

  • Huset fyller ti år – her er bilæti.

    Huset fyller ti år – her er bilæti.

    Litteraturhuset i Trondheim fyller ti år, men spursmålet er ikkje kor mange kvadratmeter det er. Det er kor mange tankar som hev fenge rom der. Ti år etter opningi er det tydeleg at dette huset ikkje berre hev vore ein møtestad, men ein voksterstad for ordi.

    Tanken er gamal. Lenge fyre eit eige hus fekk namnet litteraturhus, samla folk seg i leseselskap og heimestovor for å høyra og dryfta bøker. I Trondheim hev byen alt i mannsaldrar hatt eit rikt ordskifte, frå katedralskulen til universitetsmiljøet. Det nye huset hev gjeve denne gamle straumen eit fast punkt.

    Bileti frå jubileet syner ikkje berre forfattarar på podiet; dei syner lesarar i alle aldrar og friviljuge folk som set fram stolar. Slike små augeblikk er sjølve hjarta i huset. Ti år med litteratur kann ikkje summerast i tal, men i menneske som hev fenge ein stad å vera.

    Eit litteraturhus i Noreg hev ei særskild rolle. Her møtest bøker på begge målformene og sogor frå mange land, utan at noko treng stillast upp mot noko anna. Det er ikkje eit hus for dei få; det er eit hus for alle som vil høyra ei røyst som ikkje er deira eigi.

    Ti år er både langt og stutt. For eit hus som skal bera litteraturen vidare, er dei ti fyrste åri som grunnmuren. Det som no stend att, er å byggja vidare med nye røyster, nye lesarar og nye bøker. Jubileet er soleis ikkje eit punktum, men eit komma i ei lang setning.

    Når eit hus fyller ti år, er det lett å telja arrangement og besøk. Men den verkelege arven frå Litteraturhuset i Trondheim er noko enklare: at ordi enno hev ein heim.

    Kjelde: Adresseavisen

  • – Det er jo heilt tullete at det ligg ein stor by her

    – Det er jo heilt tullete at det ligg ein stor by her

    Korleis kjem ein stor by til å liggja nett der fjelli stupar bratt i sjøen? Christoffer Schjelderup hev vorte forfattar, og i boki si tek han føre seg den sære soga åt Bergen. Han set ord på noko mange nok hev tenkt: at det er rart ein so stor by ligg her.

    Men det som ser rart ut frå land, gjev meining frå sjøen. I lange tider var vatnet den store vegen, og hamni i Bergen var ei av dei beste på heile kysten. Her kunde skip finna livd, her kom fisken frå nord, og her voks det fram ein by som batt saman kjøpstad og hamn. Dei sju fjelli var ikkje berre eit hinder; dei var og eit landemerke for dei som kom siglande.

    Den sære soga åt Bergen er ikkje berre soga um ein underleg plass. Det er soga um menneske som bygde seg eit liv der vêret og terrenget kravde noko av dei. Eld og brann hev herja, byen hev vorte bygd upp att gong etter gong, og sjølve Bryggja stend der framleis som eit minne um ein lang handelsveg. Når ein ny forfattar tek til å fortelja denne soga, er det ikkje berre underhaldning; det er ein måte å halda minnet varmt.

    Bergensarane hev ofte hatt ein eigen humor kring sin eigen by. Dei spøkjer med regnet, med bratte bakkar og med måten byen breider seg ut millom fjell og fjord. Denne humoren er ikkje eit teikn på at dei ikkje bryr seg; han er ein del av den lokale styrken. Å skriva um det rare ved Bergen vert då ein måte å skriva um det sterke ved Bergen.

    For den som veks upp i dag, kann ei slik bok gjera at byen ikkje lenger er noko sjølvsagt. Ho kann opna augo for kvifor gator og namn ligg som dei gjer, kvifor sjøen alltid hev vore nær, og kvifor bergensarane talar og tenkjer som dei gjer. Det er ei stille påminning um at ein by ikkje berre er hus og vegar, men og ei lang rekkje val som tidlegare generasjonar gjorde.

    Når Christoffer Schjelderup no skriv um dette, fær soga nye lesarar. Og dei som les, kann sjå at det som ved fyrste augnekast verkar urimeleg, i røyndi er eit døme på korleis menneske finn løysingar der naturen er krevjande. Det er ikkje rart at ein stor by ligg her. Det er eit vitnemål um at ei god hamn og ein sterk vilje kann skapa ein by som varer.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • Folk hyler av latter i salen

    Folk hyler av latter i salen

    Kor ofte hender det at ein lokal revy fær ein heil sal til å le so tårene trillar? Lånkerevyen hev gjort det. Dei forlèt holmgangen med æra i behold, og salen rungar av latter.

    Bak denne latteren ligg mykje meir enn gode poeng. Det ligg timar med øving, skriving og samarbeid. Lokale krefter hev skapt noko som når fram til publikum på ein måte som både varmar og samlar. Når folk i alle aldrar sit side um side og ler av det same, vert det skapt band som er vanskelege å måla.

    Revyen er ein av dei eldste og mest livskraftige kulturformene i bygde-Noreg. Han hev røter attende til dei fyrste tiåri av det førre hundradåret, og han hev alltid hatt ei serskild evne til å fanga opp kvardagen slik folk kjenner han. Den lokale revyen er ein av dei stødigaste berarane av daglegtale og stadbundne historier. Når Lånkerevyen stend på scenen, er det ikkje berre underhaldning; det er ein levande del av lokal identitet og språkleg arv.

    Det er lett å undervurdera humoren som ei lett sak, men latteren i salen er eit ærleg vitnemål. Han kjem ikkje når noko er halvvegs morosamt, men når tekstane råkar midt i kvardagen, når skodespelarane gjev seg heilt, og når publikum kjenner seg att i dei små og store sidene ved livet på staden. Ein revy som fær folk til å gapskratta, hev gjort noko langt viktigare enn å fylla eit lokale ein kveld. Han hev mint folk på at dei høyrer saman.

    Difor er det all grunn til å gleda seg yver at Lånkerevyen stend att med æra i behold. Det lovar godt for lokalt kulturliv. Når latteren sit laust, er det eit teikn på at samhaldet er sterkt, og at nye generasjonar kann få lyst til å stiga inn i denne tradisjonen. Slike stunder skaper ikkje berre gode minne; dei legg grunnen for at revylivet kann halda fram og veksa i åri som kjem.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Ny sjef på St. Olav: – Vil setja preg på utviklingi på sjukehuset

    Ny sjef på St. Olav: – Vil setja preg på utviklingi på sjukehuset

    Millionar til kunstig intelligens på eit sjukehus med røter attende til mellomalderen? Det er ikkje eit paradoks, men ein naturleg veg vidare for St. Olavs hospital.

    Dei som leiar sjukehuset, vil at St. Olavs skal vera mellom dei beste i Norden. Difor kunngjer dei to nye stillinger og set av millionar til kunstig intelligens (KI). Dette er ikkje berre eit teknologisk sprang; det er ein vilje til å byggja vidare på eit langt og ærverdig arvegods.

    St. Olavs hospital ber namnet etter kongen som vart gravlagd i Nidaros, og som fyrr i tida drog pilegrimar til seg i von um lækjedom. Den gamle tanken um at kunnskap og omsorg høyrer saman, fær no nye reiskapar.

    Kunstig intelligens er i ferd med å endra mykje i helsevesenet. Ho kann hjelpa fagfolki med å tyda bilæte, finna mønster i store datamengder og fanga upp faresignal tidlegare. Slik kann teknologien gjeva fagfolki meir tid til det som ikkje kann setjast på formel: møtet med pasienten. Den lange lina frå pilegrimsvandring til presisjonsmedisin er ikkje so lang som ho ser ut. I båe høve gjeld det å finna rett hjelp til rett tid med dei hjelpemidla som er tilgjengelege.

    Dei to nye stillingene som sjukehuset no kunngjer, er eit tydeleg teikn på at sjukehuset vil ha kompetanse til å ta i bruk denne teknologien på ein klok måte. Det er ikkje nok å kjøpa inn system; ein lyt ha folk som kann stilla dei rette spursmåli og vurdera svara med fagleg dømmekraft.

    Målet om å verta mellom dei beste i Norden er høgt, men ikkje utan rot i røyndomen. Trøndelag hev lenge vore ein stad der medisinsk forsking og sjukehusdrift stend sterkt. No fær denne tradisjonen ei ny, digital side, og det er grunn til å gleda seg.

    Når eit sjukehus med eit slikt namn vel å satsa på framtidi, er det eit godt teikn for heile regionen. Dei som kjem inn dørene som pasientar, kann håpa på både varm omsorg og skarp teknologi i lag. Det er eit mål som er verdt å strekkja seg etter.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Døydde før han fekk arrangert jolekonsert nummer 40. No tek vener over ansvaret.

    Døydde før han fekk arrangert jolekonsert nummer 40. No tek vener over ansvaret.

    Talet 40 er ikkje noko kvardagsleg tal for ein jolekonsert. Ein mann som hev halde ein slik konsert gong etter gong i fire tiår, hev skapt noko som er større enn eit enkelt arrangement. Han hev skapt ein møtestad.

    Dalen døydde fyrr han sjølv fekk skipa til den 40. konserten. Men i staden for å lata tradisjonen døy med honom, tok dei som stod honom nær yver ansvaret. Den 17. desember skal den 40. jolekonserten likevel ganga av stabelen.

    Det segjer noko stort um kva ein konsert kann tyda for eit bygdelag. Når nokon tek yver eit ansvar som ikkje er deira eige, er det ikkje fyrst og fremst av plikt. Det er av kjærleik til det som vart bygt upp.

    Ein jolekonsert som hev vore halden i 39 år, er ikkje lenger berre ein konsert. Han er eit ledd i sjølve jolefeiringi, eit fast punkt i mørkret, ein stad der born og vaksne hev sete side um side. Slike tradisjonar hev ei tyngd som ikkje let seg måla i billettar.

    Jolekonsertar hev ei serskild stilling i den mørkaste tidi på året. Dei samlar folk kring song og ljos når dagane er stutte. Ein konsert som hev vore der i 40 år, er som eit fyrtårn i mørkret; folk veit at dei kann koma dit og kjenna seg heime.

    Den som hev stade for 39 konsertar, hev sett born som fyrst kom i armane på foreldri, seinare kom med eigne born. Slik vert eit arrangement ein del av eit større bilæte: det bind saman år og ættleder. Når vener tek yver, er det dette bilete dei ber vidare.

    Når dei næraste no tek ansvaret, syner dei at mannen ikkje berre skipa til ein konsert. Han lærde eit heilt lag korleis ein ber ein tradisjon. Det er kanskje den største gåva ein organisator kann gjeva frå seg: at verket lever vidare når han sjølv ikkje lenger er der.

    Den 17. desember skal songen ljoda på nytt. Det vert ikkje ein konsert som berre minnest det som var. Det vert ein konsert som syner at ein levande tradisjon ikkje stend og fell med ein einaste mann, men med dei som vel å bera han vidare.

    Kjelde: Adresseavisen

  • På jakt etter noko unikt? – Dette kann du bjoda på i TV-aksjonen 2026

    På jakt etter noko unikt? – Dette kann du bjoda på i TV-aksjonen 2026

    Tromma frå fotball-VM rungar for titusenvis på tribunane. I TV-aksjonen 2026 skal ho runga for noko større enn pokalar og tabellplasseringar. Ho skal lokka fram bod og byggja bru mellom sportsglede og givarglede.

    På auksjonslista stend òg måleri laga av pingvinar, og ein treningstime med landslagstrenaren Ståle Solbakken. Det som fangar blikket, er det uvanlege. Det som gjer inntrykk, er at so mange ulike aktørar vil leggja noko av seg sjølve inn i dugnaden. Ein fotballtrenar gjev av tidi si. Pingvinane gjev farge og leik. Tromma gjev ljod og minne. Slik vert auksjonen ikkje berre ei pengeinnsamling, men eit møte mellom mange ulike interesser.

    TV-aksjonen hev i mannsaldrar samla heile landet kring eitt mål. Denne auksjonen held fast ved den gamle tanken om at gåva ikkje treng vera lik for alle. Nokre vert lokka av sport, andre av kunst, atter andre av det absurde og morosame. Nett det er styrken. Når ein kann by på noko som talar til hjarta, vert det lettare å opna lommeboki utan å kjenna på tvang.

    Auksjonen gjev òg eit lite tankekors: Verdien av ein gjenstand ligg ikkje alltid i materialet. Ei tromme er berre skinn og tre, eit måleri berre lerret og måling, ein time berre seksti minutt. Men når desse vert knytte til eit felles føremål, får dei ein ny klangbotn. Den som vinn bodrunden, får ikkje berre eit minne; han får òg vera med på noko som varer lenger enn auksjonshammaren.

    Difor er det grunn til å sjå fram mot TV-aksjonen 2026 med varmt huglag. Her vert det rom for både alvor og smil, for store summar og for små bod. Og kanskje er det ikkje dei dyraste gjenstandane som vert hugsa, men dei som fortel den finaste soga um at mange vil hjelpa. Ein pingvin og ein landslagstrenar hev meir til felles enn ein skulde tru: dei er båe med på å gjera ein god idé til handling.

    Kjelde: NRK

  • Friskt og underhaldande samlivsdrama

    Friskt og underhaldande samlivsdrama

    Kva gjer ein med eit skodespel som alle trur dei kjenner? Svaret, etter det som er fortalt frå teaterscena, er å gjera det so friskt at tilskodaren lener seg fram på nytt.

    Henrik Ibsens «Et dukkehjem» hev vore spela i over eit hundradår, men verket er ikkje støva av den grunn. Når ein no får høyra um ei framsyning der mykje er annleis i sjølve dukkehjemmet, er det eit teikn på at klassikaren toler å verta teken ned frå hylla og sett saman på nytt. Det er ikkje vanvyrdnad; det er kjærleik til stoffet.

    Då stykket fyrst vart framført i 1879, vekte det storm hjå mange. I dag er det ein fest å sjå at det framleis kann setja spor, og at ein ny oppsetnad tør leika med arven. Det som gleder mest, er at sluttscena held stand. Nora går. Det er ikkje ein detalj, men sjølve hjarteslaget i stykket. Uansett kor mange moderne grep regissøren gjer, so stend det fast at ei kvinne tek steget ut or eit liv som kveler henne. Slik vert framsyningi ei påminning um at fridom ikkje er ei gamaldags sak, men noko kvar ny ætt må vinna for seg sjølv.

    Frå eit kulturelt synspunkt er det og gledeleg at teatret finn nye vegar inn i gamle sanningar utan å missa respekten for ordi som ber stykket. Eit dukkehjem som er mindre støva, meir underhaldande, men likevel alvorleg når det gjeld, kann nå eit publikum som elles kanskje hadde halde seg heime. Det er lærerikt å sjå korleis scenekunsten held liv i arven ved å gjera han nærverande for nye ættleder.

    Tilskodaren får dermed både det kjende og det uventa: ein kjend siste akt, men ei reise dit som ikkje er heilt den same som før. Det er ein god ting. For når Nora til slutt går, skal døri smella i brystet på dei som sit i salen, ikkje berre i kulissane. Og den klangen hev ljoma gjennom tidi sidan 1879 – endå heng han i lufti.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Etter Trondheim-smellen: Panta flaskor for å få råd til sumarfest

    Etter Trondheim-smellen: Panta flaskor for å få råd til sumarfest

    Kor mange tomflaskor skal til for å gjera ein draum um til røyndom? For ein flokk som ser på kvarandre som søsken, var svaret ikkje store sponsoravtaler, men småpengar frå pant.

    Soga som er fortald, handlar um ein gjeng som samla inn tomflaskor og fekk råd til sommarfesten. Det er lett å undervurdera slike summar, men dei representerer noko langt meir enn kroner og øre. Kvar flaska som vart samla inn, var ei lita handling for eit større fellesskap. Når mange gjer litt, veks det til noko som ber heile laget.

    At dei ser på kvarandre som søsken, er ikkje berre eit fint ord. Det syner seg i praksis når dei vel å bruka fritidi på å samla pant i staden for å venta på at nokon andre skal ordna opp. Det er ein arbeidsmoral som hev vakse fram nedanfrå, og som gjev ein serskild styrke når nye mål skal nåast.

    Etter Trondheim-smellen, då Trondheim ikkje lukkast, hev Falun no teke på seg den same oppgåva. Det er ikkje sagt at vegen vert lettare for dei, men dei hev med seg noko som ikkje kan kjøpast for pengar: tillit, samhald og ei kjensla av at alle dreg i same retning. Slike eigenskapar er ofte dei som skil eit godt lag frå eit middels lag.

    Det er òg verdt å leggja merke til korleis små økonomiske bidrag kan få stor tyding når dei vert samla. Panteflaskor vert ofte kasta utan ettertanke, men her vart dei byggjesteinar for ei fest som gav minne for livet. Det er ei påminning um at verdi ikkje alltid ligg i store summar, men i viljen til å gjera noko saman.

    Falun-gjengen hev synt at glede og fellesskap ikkje treng å kosta mykje. Dei hev skapt si eiga sommarfest med eigne hender, og det er eit godt føredøme for andre. Når ein gjeng fyrst hev lært å dela både arbeid og gleda, stend dei sterkare når større utfordringar møter deim. Det er slik samhald vert bygt, flaska for flaska.

    Kjelde: Adresseavisen

Fylg oss: YouTube Telegram
Meld deg inn i Vestlandske Mållag

Få dei fem viktigaste sakene frå Vestmennene rett i innboksen - éin e-post i veka.

Andre prosjekt: Fjordgefluster.no Nordisches.se Maalmannen.no