Vestmennene

Emne: Lokalt

  • Vart dårleg på Slottet: – Bunaden må på reins

    Vart dårleg på Slottet: – Bunaden må på reins

    Elg og multer på Slottet sette ein levangerbygg ut av spel – men det var bunaden som måtte betala prisen. Det høyrest ut som upptaket til ei god soge, og det er det og.

    Når ein vert sjuk i finstasen, er det lett å tenkja at kvelden er øydelagd. Men for levangerbyggen vart det ikkje verre enn at han enda i stabilt sideleie, og at bunaden må på rens. Det er ein liten pris å betala for eit minne um elg, multer og kongeleg gjestmildskap.

    Bunaden er ikkje berre eit plagg. Han er ein berar av soga frå bygdi, med saumar og fargar som hev vore nytta i mannsaldrar. Når ein bunad vert skitten, er det ikkje eit tap – det er eit teikn på at han hev vore i bruk, og at tradisjonen ikkje stend på museum.

    Det er ikkje kvar dag ein levangerbygg fær eta elg og multer på Slottet. Når ein då møter fram med bunad, viser ein at ein kjem frå ei bygd med stolt handverkstradisjon. Og um magen seier stopp, so er det betre å leggja seg nedpå ein augneblink enn å halda fram i utide.

    Dei kongelege gjestebodi hev alltid samla folk frå heile landet, og bunadane hev bore bod um kvar gjestane høyrer heime. Når ein bunad soleis fær ein flekk, er det berre eit prov på at han hev gjort tenesta si. Ein god rens og litt umtanke, so er han klar til neste høgtid. Fagfolk kann få burt både moltesaft og andre merke etter eit godt måltid.

    I mange bygder hev det vore eigen kunnskap um reinsing og ettersyn av bunad. Den kunnskapen er ein del av den same handverkstradisjonen som saumane og vevnadane kjem frå. Når ein bunad vert send til rens, er det difor ikkje berre eit praktisk ærend, men og ei påminning um det levande handverket som finst i bygdene.

    Heime i Levanger vil dei truleg fortelja um denne hendingi med eit smil i mange år. Ho er ikkje ei soge um skam, men um at sjølv i dei finaste salar er alle menneske. Og bunaden? Han vert rein att. Det gode i saki er at levangerbyggen sjølv kann fortelja um det med eit smil. Dei som steller med slikt, veit at ein bunad toler ein rens, men eit godt ettermæle toler ikkje å verta liggjande i skuggen.

    Kjelde: Adresseavisen

  • – Responsen er sterkare no. Fyrr tok alle det for gjeve at me var der.

    – Responsen er sterkare no. Fyrr tok alle det for gjeve at me var der.

    25 år etter «Ompa til du dør» er responsen ikkje svekka – han er sterkare enn nokon gong. Å høyra europeiske konsertsalar fylla seg med jærsk song og hallelujarop er ikkje lenger eit lite kuriosum, men eit prov på kva eit tydeleg språklegt uttrykk kann bera.

    Det som gjer soga verdt å merka seg, er ikkje berre at orkesteret held fram. Det er at publikum syng med på ein dialekt som ikkje er deira eigen. Jærsk er ikkje eit mål med millionar av talarar. Det er eit heimleg mål med tydelege tonar, og likevel lærer folk utanfor landegrensone seg både ordi og melodiane.

    Historisk sett har norsk musikk ofte nått ut med engelsk tekst. Kaizers Orchestra valde ein annan veg. Dei heldt fast på det lokale, på rytmane frå revy, rock og visetradisjon, og på eit scenespråk som ikkje let seg glatta ut. No ser ein fruktene av det valet. Eit kvart hundreår i popmusikken er lang tid, og at orkesteret framleis fyller salar, fortel um noko meir enn nostalgi.

    Orkesteret spelar ikkje for ein heimemarknad åleine. Dei møter nye lyttarar som ikkje veit kvar Jæren ligg, men som kjenner att alvoret og leiken i musikken. At desse lyttarane tek til å syngja på jærsk, tyder at språk ikkje er ein barriere når uttrykket er ærleg nok. Før tok mange tilveret som ei sjølvfølgje. No, etter so lang tid, vert nærværet verdsett høgare.

    Denne responsen er òg ei påminning um at det lokale ikkje er smått. Det er ein styrke å koma frå ein stad med eige mål, eigne soger og eigne lydar. Når eit publikum i eit anna land ropar halleluja saman med eit orkester frå Rogaland, vert Jæren eit kulturelt sentrum, ikkje ein utkant.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • – Rakk ikkje å fullføra den fyrste setningi fyrr applausen braut laus.

    – Rakk ikkje å fullføra den fyrste setningi fyrr applausen braut laus.

    Fram til 2031. Det er eit tal som i seg sjølv fortel om eit val mange ikkje gjer lenger. I Trondheim vart bodskapen teken imot så varmt at han ikkje rakk å fullføra fyrste setningi før applausen tok over.

    Slike augneblinkar er meir enn godt huglag. Dei syner at eit samfunn hev knytt seg til ein person, og at personen hev knytt seg til samfunnet. Når nokon vel å verta verande i Trondheim heilt til 2031, er det ikkje berre ein kontrakt på papiret. Det er eit løfte um å byggja vidare på noko som alt er i vokster.

    I ei tid då utskiftingi ofte er snøgg, er det ein eigen verdi i å høyra heime ein stad. Byar og lag vert ikkje sterke av einskilde triumfar åleine; dei vert sterke av at nokon vert verande lenge nok til å kjenna grunnen under føtene og til å læra nye generasjonar upp i dei same verdiane. Trondheim hev alltid hatt ei serskild tyngd i norsk soge, og denne tyngdi kjem ikkje av tilfeldige gjestar. Ho kjem av menneske som set spor etter seg over tid.

    Applausen som kom før setningi var ferdig, var difor ikkje eit avbrot. Det var ei stadfesting. Dei som høyrde på, trong ikkje høyra fleire ord. Dei visste kva som vart sagt, og dei likte det.

    Det er lett å undervurdera kor mykje slikt tyder for eit lokalsamfunn. Ei langvarig satsing gjev arbeidsro, gjev høve til å planleggja, og gjev born og unge nokon å sjå upp til over fleire år. Det er ikkje småting. Når ein mann vert møtt med ståande applaus før han i det heile hev fenge sagt setningi si, er det eit teikn på at tilliten er gjensidig.

    Fram mot 2031 vil mykje endra seg, men noko vert verande. Det er det som gjer Trondheim til ein by der folk vil vera, ikkje berre arbeida. Og når salen jublar over eit langtidsval, er det eit lite stykke framtidshåp som fær ljod.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Då Elias sette seg i taxien, skjøna sjåføren at noko var gale.

    Då Elias sette seg i taxien, skjøna sjåføren at noko var gale.

    Elias var langt nede den kvelden han sette seg inn i taxien til Rufus. Det var inga stor hending i augneblinken, berre ein mann som trong ein tur heim.

    Men Rufus hadde eit ope auga for det som ikkje vart sagt høgt. Han skjøna at noko var ille. Ein taxisjåfør møter mange menneske kvar dag, men stundom er det eitt andlet som ikkje slepper taket.

    I eit lite rom på hjul sit to framande menneske tettare enn dei fleste gjer ved eit middagsbord. Dei hev inga felles fortid, inga plikt til å dela noko. Og likevel kann denne turen verta ein av dei viktigaste i eit liv.

    Det er lett å tru at store vendingar kjem frå store institusjonar, frå legekontor, kommunale kontor eller hjelpetelefonar. Men ofte er det det stille møtet som snur noko. Ein sjåfør som tek seg tid, som spør korleis det stend til, og som lyder på svaret, kann vera den fyrste som fær ein mann til å kjenna at han ikkje er åleine.

    Her er det verd å minnast at mange av dei gamle tenestene bygde på same innsynet: ferjemannen, skysskaren og verten på skysstasjonen var ikkje berre transport, dei var menneske som møtte andre i ei sårbar stund. Dei kjende landskapet, men dei kjende òg folk. Dei såg når nokon trong meir enn ein skyss.

    Når Rufus tek Elias på alvor i taxien, fører han ein slik tradisjon vidare. Han gjer ikkje noko storverk; han gjer det menneskelege. I ei tid då mange kjenner på einsemd, er det eit lyspunkt at det framleis finst sjåførar som ser den einskilde.

    For Elias var turen byrjingi på noko nytt. Kva som hende etterpå, er hans soge å bera. Men sjølve augneblinken er eit prov på at botnen ikkje treng vera endestasjonen. Ein taxitur, eit ærleg ord, eit menneske som ser ein annan — det kann endra meir enn dei fleste trur.

    Det er ikkje alltid dei store programmi som reddar folk. Ofte er det den eine turen, den eine sjåføren, den eine stundi der nokon vågar å bry seg.

    Kjelde: Adresseavisen

  • – Eg budde på Britannia i eitt år

    – Eg budde på Britannia i eitt år

    Eit heilt år på hotell er ikkje noko vanleg utgangspunkt for ei kunstutstilling. Men når Håkon Gullvåg no syner fram nye verk i Britannia, er det nett den lange tida i huset som gjev utstillingi ei eigi djupn.

    Gullvåg hev sjølv fortalt at han budde på Britannia i eitt år. Eit slikt opphald gjev ein kunstnar eit nært tilhøve til staden, og det merkar ein i utstillingi. Her møtest verk som vart til i samarbeid med Håkon Bleken, og heilt ferske arbeid frå Gullvågs eigen hand. At desse to namni står side um side, fortel um ein levande tråd i norsk målarkunst.

    Samarbeidet mellom Gullvåg og Bleken er eit døme på at kunst ikkje berre er einsam skaping, men og ein samtale mellom menneske. Når ein etablert kunstnar og ein yngre kollega arbeider i lag, kann det opna dører som ingen av dei hadde funne åleine. Dei sams verki ber bod um det, og dei ferske verki syner at Gullvåg ikkje kviler på eldre laurbær.

    Britannia er eit av dei mest kjende husi i landet, og hotellet hev vore eit samlingspunkt i byen i lang tid. Når kunsten no får plass i desse romi, vert hotellet meir enn ein utstillingsstad. Det vert ein part i soga um verki, og ein stad der folk kann møta kunsten i ein kvardagsleg og likevel høgtideleg samanheng.

    Utstillingi er soleis eit lite stykke norsk kunstsoge, fortald gjennom eit hotell som hev teke imot både reisande, byfolk og kunstnarar. Ho minner folk um at dei gode møta mellom menneske ofte skjer der ein minst ventar det. Når Håkon Gullvåg no syner fram det han hev skapt i lag med Håkon Bleken, og det han hev skapt på eiga hand, er det ein grunn til å gleda seg – både for kunstinteresserte og for alle som set pris på levande tradisjonar.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Minneord: Tore Erlandsen

    Minneord: Tore Erlandsen

    Det er ei eigi stille som oppstår når ein klarinettist ikkje lenger er der. Tore Erlandsen døydde fyrste august i Lillehammer, etter ein lang sjukdomsperiode.

    Klarinetten er ikkje eit instrument som berre fyller eit rom med ljod. Han hev ei røyst som ligg nær mannemålet; ho kann både lysa og bera. Når ein musikar med ei slik røyst tegjer, er det mange tonar som aldri kjem att. Men dei tonane som alt er spela, held fram med å leva i minnet til dei som høyrde deim.

    I Lillehammer, og i bygder og byar kring heile landet, er det mange som kjenner verdien av ein god klarinettist. Ein slik musikar sit ikkje alltid i dei store salane. Han sit i korpset, i orkesteret, i kyrkja, på skulefesten og i minnestunder. Han gjer kvardagen rikare for eit heilt lokalsamfunn, ofte utan at nokon tenkjer over kor mykje det tyder. Når ein av desse røystene vert borte, vert det klårt at musikken ikkje er noko som lagar seg sjølv. Han vert bore fram av einskildmenneske.

    At sjukdomen var lang, gjev rom for ei påminning um at eit liv i musikken ikkje sluttar med sjukdom. Tonane som Erlandsen hev gjeve frå seg, er ikkje burtkomne. Dei finst i øyro og hjarto til alle som sat og lydde. Og dei einskildpersonane som stod han nær, fekk tid til å syna omsut i ein vanskeleg sluttfase. Det er eit ljospunkt i eit elles tungt minneord.

    Klarinetten hev vore med i norsk musikkliv i fleire mannsaldrar, frå militærmusikken til spelmannslaget og inn i vår tid. Hans etterfylgjarar er overalt: unge og vaksne som øver på skalaer, pussar røyrblad og lærer seg å binda tonar saman. Når ein utøvar døyr, er det ei påminning um at denne levande tradisjonen alltid er avhengig av at nokon tek han vidare. Minneordi som no vert skrivne, er difor ikkje berre eit farvel. Dei er eit vitnemål um at Erlandsens innsats hev vore verdifull, og at musikken hans framleis hev noko å segja.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • Hev halvert ventetid til operasjon: – Det er fenomenalt!

    Hev halvert ventetid til operasjon: – Det er fenomenalt!

    Å venta på ein operasjon er ofte ei tung tid; ved Haraldsplass diakonale sykehus er den tunge tidi no skoren i tvo. Dei som treng brokkoperasjon, slepp ikkje lenger å venta like lenge, for sjukehuset hev med små grep halvert ventetidi.

    Det er ikkje eit stort byggjeprosjekt eller ei dyr maskin som stend bak. Det er arbeidsmåten som er lagd um. Når kvart steg i pasientløpet vert sett under lupp, kjem tidsrøvarane til syne. Planane lyt vera klårare, utstyret lyt liggja på plass, og dei rette fagfolki lyt møtast på rett tid. Slike små steg kann i lag skapa store resultat.

    For pasientane tyder halveringi færre veker med smerte, uro og uvisse. Den som ventar på ein brokkoperasjon, skal gjerne attende til arbeidet og kvardagen so snart som råd. Kvar veke som vert spard, er ei veke med livskvalitet. Det er lett å sjå at dette ikkje berre er eit tal i årsmeldingi; det er konkrete menneske som får att dagen sin.

    Haraldsplass hev røter i den diakonale tradisjonen, der omsorg for den einskilde alltid hev vore bærebjelken. At sjukehuset no finn nye måtar å korta ventetidi på, er i pakt med den gamle idealismen: å tena pasienten, ikkje systemet. Det er eit vitnemål um at god organisering ikkje treng koma or store høgtalarar, men kann veksa fram i det stille arbeidet på golvet.

    Bergen og Vestlandet hev her eit døme som viser veg. Når eit sjukehus klarar å halvera ventetidi med enkle grep, er det noko å gleda seg over. Det gjev von um at fleire små steg kann gje store sprang for heile helsevesenet.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • Sigbjørn Skåden tildelast Nordisk råds litteraturpris 2026: – Ei kjærleiksbok til bygdi mi

    Sigbjørn Skåden tildelast Nordisk råds litteraturpris 2026: – Ei kjærleiksbok til bygdi mi

    For fyrste gong på 35 år er ein samiskspråkleg roman kåra til Nordisk råds litteraturpris. Sigbjørn Skåden hev fenge prisen for ei bok som vert kalla ei kjærleikserklæring til bygdi hans.

    Det er ikkje berre ein siger for forfattaren, men for eit heilt språk og ein heil kultur. Samstundes gjer Noreg reint bord og tek med seg alle fem prisane frå Nordisk råd. Det er eit teikn på at dei nordiske grannelandi verdset det som veks fram i Noregs litterære og kunstnariske jord.

    Det samiske språket er ikkje eit museumsspråk; det er eit levande mål som ber på minne, landskap og tankar som ikkje let seg setja um utan tap. Når ein roman på dette målet når heilt til topps i Norden, sender det eit klårt bod: mangfaldet er ikkje ei hindring, men ein rikdom.

    Skåden hev sagt at boki er ein kjærleiksbolk til bygdi hans. Det er eit sterkt ord i denne tidi, då mange små bygder kjenner på fråflytting og stillnad. Her kjem ein forfattar og viser at den vesle staden, det lokale språket og dei små hendingane kann bera ei soge som heile Norden vil høyra.

    At Noreg i tillegg stikk av med alle fem prisane, er eit historisk augeblink. Det minner um at nordisk samarbeid ikkje berre er politiske avtalar, men og ein kulturstraum som flyt på tvers av landegrenser. Dei fem prisane er ikkje berre fem namn på ein liste; dei er fem forteljingar um kva nordisk kultur kann vera i 2026.

    For bygdi hans må dette kjennast som ei stadfesting. Ein forfattar som skriv på samisk og skildrar heimstaden sin, gjev dei som bur der ei ny soge um seg sjølve. Det er ikkje lenger berre dei som bur der som veit kva bygdi er verd; no veit heile Norden det.

    Dette er ein dag for å gleda seg yver språk, yver at litteratur kann byggja bruer, og yver at Noreg hev so mykje å syna fram. Prisen til Sigbjørn Skåden er ikkje berre ein pris til ein mann, men til eit heilt folk og ei heil forteljartradisjon som held fram.

    Kjelde: NRK

  • 13-åringen skulde finna arbeid til FN-dagen. Fekk nei yveralt.

    13-åringen skulde finna arbeid til FN-dagen. Fekk nei yveralt.

    Ein 13-åring som bankar på dører for å arbeida på FN-dagen, får ikkje eingong ein sjanse til å visa kva han duger til. Overalt møter denne ungen eit nei. Men sjølve handlingi er eit ja til fellesskapet.

    Det er lett å gløyma kva eit nei kann gjera med eit ungt sinn. Her stend ein 13-åring upp, ikkje for å krevja noko for seg sjølv, men for å gjeva arbeidskraft til ein dag som er vigd til det internasjonale samarbeidet. Då er svaret stengde dører. Det er ikkje berre trist. Det er òg eit teikn på at samfunnet ikkje hev lært å taka imot det dei yngste vil gjeva.

    Men det finst ei onnor side ved denne soga. Det at ein 13-åring i det heile teke gjer dette, viser at ungdomen ikkje er so likegyldig som mange vil ha det til. Her er eit barn som hev fenge med seg at FN-dagen ikkje er ein vanleg dag, men ein dag då ein kann tenkja på verdi utanfor sin eigen skuleveg. Denne ungen hev alt skjønt noko som mange vaksne gløymer: at store mål vert bygde av små hendingar.

    Slike initiativ er ikkje nye i norsk soge. Ungdomslag og friviljuge lag hev i meir enn hundre år vore skular i samfunnsansvar. Dei som no sit i kommunestyre og styrerom, var ofte med i slike lag då dei var unge. Det er i møte med vaksne at ein lærer kva det vil segja å høyra til. Når ein 13-åring vert møtt med nei, er det ikkje ungen som misser mest. Det er dei som sa nei, som misser ei sjanse til å læra noko nytt.

    Det er heller ikkje vanskeleg å sjå kva som burde henda her. Ein kommune, eit lag eller ei verksemd kunde ha sagt ja, gjeve denne ungen ei lita oppgåve og late han få kjenna at innsatsen vert verdsett. Det hadde kosta lite, men det kunde ha sett spor for livet. For den ungen hev alt det viktigaste på plass: viljen til å gjera noko for andre.

    Difor er spursmålet i saka ikkje fyrst og fremst kvifor denne 13-åringen fekk nei. Det er spursmålet um kva samfunnet gjer med dei som ikkje let seg stogga av eit nei. Er det plass til ungdomar som bryr seg? Dersom svaret er ja, lyt det òg syna seg når dei bankar på. Då er det ikkje nok å klappa på avstand. Då lyt døri opnast, ei oppgåve finnast, og den ungen få høyra: Velkomen, her er noko du kann hjelpa til med.

    Slik kann eit nei snuast til noko større. Den ungen som fekk nei overalt, hev nemleg alt gjort det viktigaste: han hev vist at han bryr seg. Det er ei røyst som fortener eit svar.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Då ho fekk jobben, stod ho allereie klar med champagnen i handi.

    Då ho fekk jobben, stod ho allereie klar med champagnen i handi.

    Kva gjer ein skodespelar når draumen um ei hovudrolle nærmar seg? Ho kann i alle høve ha champagnen klar, lenge fyre svaret kjem.

    Ei skodespelarinne frå Trondheim hev fenge ei av hovudrollone i den nye serien um Henry Rinnan. Då meldingi kom, stod ho alt klar med champagneglaset i handi. Det er ikkje noko lett stoff ho skal inn i. Henry Rinnan var ein av dei mest notoriske Gestapo-agentane under okkupasjonen, og nettverket hans sette djupe sår i mange familiar.

    Likevel er det noko uppbyggjande i at slike sogor vert fortalde. Dei mørke kapitli i soga må ikkje gløymast. Dramatiseringar hev ei serskild evne til å gjera historia nærverande for nye ætter, ikkje som turre fakta i ei lærebok, men som menneskelege val og konsekvensar. Når ein møter Rinnan-soga gjennom eit serieformat, fær mange høve til å reflektera over korleis eit samfunn kann venda seg mot overgrep og angjevarar.

    At ei skodespelarinne frå Trondheim fær ei slik rolle, er òg eit teikn på at det finst eit sterkt kunstnarmiljø utanfor hovudstaden. Byen hev lange tradisjonar for teater og film, og når lokale talent kjem heilt fram i tunge nasjonale produksjonar, løfter det heile regionen. For unge menneske i Trøndelag vert det eit prov på at vegen til dei store forteljingane ikkje alltid går gjennom Oslo.

    Det vesle glimtet frå då meldingi kom – at ho stod klar med champagnen – segjer noko varmt um kor mykje slike augneblinkar tyder for den som hev arbeidd lenge med draumen. Det er ikkje brot på alvoret i stoffet; det er eit menneskeleg uttrykk for gleda ved å få lov til å gjera det ein elskar. Denne gleda smittar ofte over på publikum, og ho gjer det tydeleg at det å fortelja vanskeleg historie ikkje treng vera utan von.

    Serien vil vekkja ordskifte um okkupasjonen, um svik og mot, og um kva eit samfunn må vakta seg mot. Når ei skodespelarinne frå Trondheim tek del i dette ordskiftet med både dugleik og glede, er det noko å gleda seg over.

    Kjelde: Adresseavisen

Fylg oss: YouTube Telegram
Meld deg inn i Vestlandske Mållag

Få dei fem viktigaste sakene frå Vestmennene rett i innboksen - éin e-post i veka.

Andre prosjekt: Fjordgefluster.no Nordisches.se Maalmannen.no