Vestmennene

Emne: Soge

  • Her kjem eventyraren heim att etter 28 år. Mori veit nøyaktig korleis ho skal ynskja honom velkomen.

    Her kjem eventyraren heim att etter 28 år. Mori veit nøyaktig korleis ho skal ynskja honom velkomen.

    Kva gjer ei mor når sonen fyrst kjem heim att etter 28 år? For den britiske eventyraren Karl Bushby er svaret no nær. I 1998 la han ut på ei ferd som skulle syna seg å vara i nærare ein mannsalder.

    Å gå jordi rundt på eigne føter er ikkje noko ein gjer i ein fei. Det krev år, tolmod og ei tru på at små steg kan føra ein heim att. Bushby sette seg dette målet i ei tid då mange drøymde um store reiser, men få let draumen få so lang tid. No, etter 28 år, er vegen fullført.

    Det som gjer denne sogi so fin, er ikkje berre utgangspunktet, men heimkomsten. Mange hev sett ut på lange ferder, men ikkje alle får koma heim til ein som veit kva dei treng. Mori til Bushby hev ikkje gløymt sonen sin; ho hev halde fast på det som er heime. Når ho no står der, er det med ein velkomst som ikkje treng mange ord.

    Det ligg noko djupt menneskeleg i den lange heimferdi. Alle store reiser endar ved ei dør. Dei som ventar, gjer meir enn noko kart eller noko kompass: dei gjev den reisande eit mål å venda attende til. Ei mor som veit korleis ho skal ynskja sonen velkomen, ber med seg ein kunnskap som ikkje stend i noka lærebok.

    Ferdi åt Bushby minner um at mennesket enno kann setja seg mål som er større enn eitt livsstykke. I ei verd som oftast ropar på snøgge resultat, er det forfriskande å høyra um nokon som let ei reise få ta den tidi ho treng. Og når ein slik reise endar heime, vert det eit prov på at røter kan halda, same kor langt ein hev fare.

    Det er ikkje fyrste gongen verdi hev set ein slik lang heimferd. Gamle soger fortel um ferdafolk som kom heim etter mange år, og mødrer som kjende dei att på eit merke, eit ord eller ein gang. Slike soger lever enno, for di dei held fast på noko viktig: at eit menneske kann vera burte, men aldri vera gløymt.

    No er det ikkje berre ein eventyrar som kjem heim; det er og eit vitnemål um at den lange vegen hev ein ende, og at nokon hev venta heile tida. Det er den stille, sterke sida ved heimkomstar. Ho fortel at kjærleik ikkje vert målt i kilometer, men i kor trygt ein stig inn døri.

    Kjelde: Aftenposten

  • Forskarar fann provet: Tenarar vart ofra då faraoane døydde.

    Forskarar fann provet: Tenarar vart ofra då faraoane døydde.

    Ein hovudskalle frå 3000 år fyre Kristus ber vitnemål um noko som er vondt å høyra. Forskarar hev no funne prov på at tenarar vart ofra då faraoane døydde. Skadane på hovudskallane syner at dette ikkje var stille avskilsstunder, men valdelege ritual.

    Funnet kastar ljos yver ei tid då trui på livet etter dauden var so sterk at ho forma heile samfundet. Dei menneski som fylgde kongane i dauden, var ikkje berre brikker i eit spel; dei var levande vitnemål um kor djupt denne trui sat. No, fem tusund år seinare, fær dei ein plass i soga. Det er ein siger for arkeologien at ho kann løfta fram dei namnlause og gjeva deim eit andlet – ikkje berre som offer, men som menneske med eigne liv og eigne ætter.

    Samstundes er funnet ei sterk påminning um at menneskeverdet ikkje alltid hev vore sjølvsagt. Når ettertidi ser dei brutale skadane, reagerer ho med avsky. Det er eit teikn på framsteg. Det syner at notidi hev bygt eit anna syn på liv og fridom enn det som rådde ved Nilen den gongen. Det er ikkje noko lite; det er eit arvegods som hev kosta blod og tolmod, og som framleis må vernast.

    Det gamle Egypt hev alltid fascinert menneski, men ofte hev soga vore fortald gjennom faraoane og monumenti deira. No kjem tenarane fram or skuggen. Dei fortel ikkje berre um vald og offer; dei fortel ogso um samhald, tru og eit samfund som sette det heilage høgare enn alt anna. Den kunnskapen er vond, men ogso frigjerande. Han syner at menneski hev evna til å endra seg, til å setja nye grenser for kva som er rett og gale.

    For ettertidi er slike funn ikkje berre tørt støv i eit magasin. Dei er speglar som syner kva menneski var viljuge til å gjeva for trui si – og kva dei i dag held um å vera ukrenkjeleg. Det er von i denne utviklingi. Når forskarane les skadane på hovudskallane, les dei ogso soga um ein lang veg fram mot eit samfund der kvart menneske tel.

    Kjelde: VG

  • Månepioneren Margaret Hamilton er daud.

    Månepioneren Margaret Hamilton er daud.

    Ein rakett er synleg, men koden som styrde han, var det ikkje. Då Apollo 11 nærma seg månoverflata i 1969, var det Margaret Hamilton si programvare som heldt datamaskinen roleg nok til å fullføra nedstigingi. No er ho borte, 90 år gamal.

    Det høyrest ut som eit under, men det var ikkje trylling. Det var eit arbeid med logikk, strukturar og tusundvis av små avgjerder som måtte stemma saman. Det var programvara hennar som syrgde for at Apollo 11 kom trygt ned på månen, og den innsatsen gav verda eit nytt bilete av kva programvare kann gjera.

    For mange som veks upp i dag, er datamaskinar og programvare noko ein berre hev. Det er lett å gløyma at nokon måtte byggja dette faget frå grunnen av. Ho var med og synte at programvare ikkje er eit vedheng til maskineriet, men eit eige fag med eigne krav til orden og tankeklarleik.

    I ei tid då mange trudde at datamaskinar berre var skrivemaskinar med ljos, arbeidde ho med system som måtte svara på sekundet. Då romferder var nye, var det ingen lærebøker å slå upp i. Ho måtte finna vegen sjølv, og det gjorde ho med ei nøysemd som sidan hev vore eit førebilete.

    Det er ei soge som ikkje berre høyrer romfarten til. Ho minner folk um at store sprang ofte kjem av små, presise tankar. Eit menneske som sit med papir og blyant, kann endra kva det vil segja å vera trygg i ei ny verd.

    I dag styrer programvare alt frå sjukehusutstyr til bilar, og mange av dei prinsippi som vart utvikla for Apollo, ligg framleis i botnen. Når ein set seg inn i korleis ein datamaskin skal taka imot uventa signal og likevel halda fram, går tankane attende til det arbeidet som vart gjort for meir enn femti år sidan.

    At ho no er borte, 90 år gamal, gjer ikkje denne soga mindre levande. Tvert imot vert ho ei påminning um at dei store bragdene ofte har stille heltar. Månelandingi var ein siger for folket, men ho var òg ein siger for eit fag som nett hadde byrja å finna si form.

    Det er ein arv som ikkje står skriven på nokon minnestein, men i kvart system som skal bera menneske trygt fram. Margaret Hamilton fær ikkje sjå dei neste tiåri, men det ho bygde, vil halda fram med å verka lenge etter at notisen er lesen.

    Kjelde: VG

  • Kong Haakon til Narvik på sitt fyrste kommunebesøk

    Kong Haakon til Narvik på sitt fyrste kommunebesøk

    Kvar byrjar ein konge? Tysdag 13. oktober fær Narvik svaret, når kong Haakon kjem på sitt fyrste offisielle kommunebesøk etter tronskiftet. Det er ikkje eit tilfeldig fyrste møte med folket.

    Kommunen er den eldste og næraste byggjesteinen i norsk styringsskipnad. Her møtest naboar, ikkje berre embetsmenn, og her vert vedtaki tekne tett innpå livet åt folk. Når kongen legg den fyrste reisa si til eit kommunestyre, lyfter han fram dette kvardagsdemokratiet. Ei slik vitjing seier at det lokale sjølvstyret ikkje er ein parentes, men sjølve grunnen under det heile.

    Narvik er ein kommune som hev vorte bygd og bygd upp att av eit folk med evne til å møta skiftande tider. Byen veks fram kring hamn, jarnveg og fjell, og hev alltid hatt meir samband med verdi enn storleiken skulle tilsegja. Ofotbanen batt byen til jarnmalmen i aust, og skipi batt han til marknader i sør og vest. Slik vart Narvik tidleg ein stad der norsk kvardag møtte verdi.

    Ei kongeleg vitjing er ikkje styring; det er ei stadfesting av at alle delar av landet høyrer med. Ho gjev born og vaksne eit minne, og ho set fokus på lokalsamfunn som elles kanskje ikkje fær dei store nasjonale augeblikki. For dei som bur i Narvik, er det ei påminning um at byen er ein del av den store soga, ikkje berre sin eigen.

    Sidan 1905 hev dei norske kongane reist rundt i kommunane, ikkje som herskarar, men som gjester. Slik bind ein saman eit langstrekt land. Når Haakon no tek fyrste steget, held han fram ei line attende til farfaren og far sin. At det fyrste besøket gjeld ein kommune, er eit sterkt teikn på kva som skal bera kongehuset i tidi som kjem: ikkje dei store hallane, men dei mange små møtestadane der folk byggjer landet kvar dag.

    Kjelde: Aftenposten

  • Kong Haakons fyrste vitjing vert til Narvik

    Kong Haakons fyrste vitjing vert til Narvik

    Tysdag 13. oktober kjem kong Haakon til Narvik. Det er den fyrste offisielle kommunereisa hans etter tronskiftet. Mange legg merke til slike val.

    Narvik er ikkje ein kvardagsleg by ved Ofotfjorden. Her stod nokre av dei hardaste kampane på norsk jord under den andre verdskrigen, våren 1940. Byen vart eit namn på motstand, på norske og allierte soldatar som kjempa i eit dramatisk fjordlandskap. At kongen no vel denne staden til si fyrste reise, gjev eit sterkt signal um kva slags soge og kva slags minne som framleis er levande i Noreg.

    Det er endå ein klang i dette besøket. Kongen ber namnet til den fyrste kongen i det moderne, sjølvstendige Noreg, Haakon den sjuande. Under krigen vart kongenamnet eit samlingsmerke for fridom og motstand. No kjem den nye kongen til ein by som vart eit av dei sterkaste teikni på den motstanden. Slike samantreff er ikkje noko eit kongehus planlegg med tanke på verknaden, men dei gjev likevel ei kjensle av at soga heng i hop.

    For Narvik er dette meir enn ein seremoni. Ordføraren Rune Edvardsen kallar det ei stor ære. Det er eit teikn på at den nasjonale merksemdi no kviler på ein by som ofte hev vore lengst nord i mange forteljingar. Kongebesøket set ljos på kvardagslivet, på skulane, arbeidsplassane og dei frivillige lagi som ber ein moderne nordnorsk by. Det fyrste besøket er alltid eit val, og valet fortel at hovudstaden ikkje er den einaste staden der rikssoga vert skriven.

    Det er lett å tenkja på eit kongebesøk som noko høgtideleg og fjernt. Men eit slikt besøk hev òg ein praktisk verknad. Det skapar samtalar mellom generasjonane, samlar bygder og bydelar, og gjev born og unge eit konkret minne å bera med seg. Når kongen kjem til Narvik, er det ikkje berre fortidi som vert heidra. Det er framtidi til ein by som veit kva det vil segja å reisa seg att etter tunge tider.

    Difor er det rimeleg at nettopp denne reisa vekkjer glede. Ho peikar ikkje berre attende til 1940; ho peikar frametter, mot eit Noreg der kvar landsdel får sin plass i den nasjonale forteljingi. Ein konge som byrjar i Narvik, byrjar der landet er vidast og minnet er djupast.

    Kjelde: NRK

  • No skal kong Haakon ut i landet – hit går den fyrste reisa

    No skal kong Haakon ut i landet – hit går den fyrste reisa

    Ein konge som legg den fyrste reisa si til Nord-Noreg, gjer eit tydeleg val. Han kunne ha starta i hovudstaden, men set i staden kursen dit landet er vidast og ljosaste på denne tida av året. Neste veke tek kong Haakon det valet, og mange rundt om i landet kjem til å fylgja reisa med varmt hjarta.

    Det er ikkje so rart at namnet Haakon vekkjer noko hjå folk. I norsk soge hev kongar med dette namnet stade for eit samlande virke, heilt frå gamal tid til kong Haakon den sjuande kom til landet i 1905 og vart eit symbol på fridom og sjølvstende. Når ein ny konge no ber dette namnet, knyter han seg til ein lang og stolt tradisjon. Den fyrste reisa er ikkje berre ein tur; ho er ei markering av at kongedømet skal femna um heile riket.

    At turen går nordover, gjev eit serskilt samband med land og folk. Nord-Noreg hev alltid vore ein landsdel der avstandane er store og veret set vilkåri. Samstundes er det ein landsdel med ei rik historie, sterke lokalsamfunn og ei evne til å klara seg gjennom tøffe tider. Når kongen kjem dit fyrst, fær mange oppleva at dei ikkje er ein utkant, men ein sjølvsagd del av det norske fellesskapet. Det er ein tanke som gjer godt, og som kann minna oss på at eit land ikkje vert bygt frå sentrum åleine.

    Kongelege reiser hev i mannsaldrar hatt ei serskild tyngd. Dei samlar bygder og byar, dei set små stader på kartet, og dei gjev born og vaksne eit minne dei ber med seg. For mange vert møtet med kongen ei oppleving av at historia er noko levande, ikkje noko som berre finst i bøker. Den fyrste reisa til kong Haakon kann difor gje ny kraft til den lokale stoltheiti og til trui på at heile landet tel med.

    Det er heller ikkje til å koma ifrå at ein slik reise skapar nysgjerrigheit og forventning. Folk vil stilla seg langs vegen, pynta med flagg og fine klede, og dei vil fortelja kvarandre um det som hende på den dagen kongen var der. Mange kjem til å hugsa det i mange år. Slike stunder bind saman generasjonar, og dei syner at kongedømet i Noreg ikkje er eit framandt symbol, men ein del av kvardagen til folk.

    Når kong Haakon set kursen nordover, er det ei fredeleg og samlande byrjing på eit nytt kapittel i soga um Noreg. Det er verd å gleda seg over, og det er ei påminning um at landet er større og rikare enn det ein fær auge på i det daglege. I ei tid med mykje støy og mange skarpe ord, er det godt å sjå ei statsform som talar med roleg røyst og legg vekt på det som sameinar.

    Kjelde: NRK

  • Kapteinen sende RBK til Europa

    Kapteinen sende RBK til Europa

    Eitt mål kann snu ein heil sesong. For Rosenborg vart nettopp det målet sett av mannen med kapteinsbandet. Det sende trønderklubben til Europa – og sette kjensla i kok på Lerkendal.

    Rosenborg og europacupane hev vore tvinna saman sidan 1990-åri. Då reiste laget ut og slo store namn, og Lerkendal vart ein arena som heile Europa lærte å kjenna. Denne soga er ikkje berre statistikk; ho er ein del av identiteten til byen og heile Trøndelag. Når kapteinen no fører laget attende til Europaspel, knyt han band til denne stolte soga.

    Kapteinsbandet er meir enn eit stykke tøy. Det ber med seg ansvar, tillit og ei særleg rolle i eit lag. At det var kapteinen som sende Rosenborg til Europa, gjev augneblinken ei ekstra tyngd. Leiarar på banen vert ikkje måla berre i pasningar og taklingar, men i evna til å stiga fram når det gjeld som mest. Her leverte han.

    Kapteinen sjølv skildra augneblinken med to små ord: «masse følelser». Dei ordi seier mykje. Europaspel er ikkje berre ein tabellplass eller ei inntekt. Det er draumar som vert verkeleggjorde, det er reisor, song og samhald. For supporterane er slike kveldar noko dei fortel vidare til borni sine. Slik vert fotballen ein del av den lokale kulturen, ikkje berre ei fritidssysle.

    Deltaking i Europa gjev òg nye høve. Unge spelarar fær prøva seg mot dei beste, klubben fær internasjonal merksemd, og norsk fotball fær eit løft. Det er ikkje berre Rosenborg som vinn; det er eit heilt fotball-Noreg som fær noko å gleda seg til. Slike kveldar skaper tru på at det er mogleg å nå langt, same kvar ein kjem frå.

    Kapteinen hev skrive seg inn i Rosenborg-soga på ny. Det er ikkje berre eit mål; det er eit minne som vil leva lenge. Og det er nett slik ein klubb held fram å veksa – ved at nye heltar tek stafettpinnen frå dei gamle.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Sjøbotnen i Bergen gøymer århundre med kulturminne – no skal dei kartleggjast.

    Sjøbotnen i Bergen gøymer århundre med kulturminne – no skal dei kartleggjast.

    Under kjølvatnet i Vågen i Bergen kviler ei soge som ikkje er skriven i bøker, men i tre, leir og stein. No skal denne soga koma upp i ljoset – med plan, varsemd og moderne kartleggjing.

    Vågen hev vore hjarta i Bergen i meir enn tusen år. Her har skip lagt til, varer skifta eigar, handverkarar arbeidt, og dagleglivet sett spor etter seg. Det som forsvann yver rekka, eller vart kasta på sjøen, ligg enno på botnen og ventar. Sjøbotnen er difor ikkje berre sand og slam; han er eit arkiv yver byens soge, lag for lag.

    Fyrr sjølve oppreinskingi tek til, skal arkeologar kartleggja det som finst der nede. Denne rekkjefylgja er eit godt teikn. Ho syner at miljøarbeid og kulturvern ikkje treng stå mot kvarandre. Tvert um kann dei draga i same retning. Ved å undersøkja fyrst, kann ein fjerna giftstoff utan å missa dei spori som fortel kven menneska her hev vore.

    Mange av funni vil truleg vera småe kvardagsting: eit kritpipehovud, ein sko, ein leirkrukkeskår, eit stykke av eit fartøy. Slike ting hev ikkje stor verdi i gull, men dei er uvurderlege når dei skal fortelja um livet i ein av dei viktigaste hamnebyane i Norden. Dei bind samtidi til fortidi på ein måte som skriftlege kjelder sjeldan kann.

    For bergensarar er dette òg ei påminning um at byen ikkje berre er bygd på fjell, men òg på vatn, handel og sjøfart. Hamni er ikkje ein tom arena; ho er sjølve årestaden for mykje av det som gjorde Bergen til Bergen. Når kartleggjingi er ferdig, og oppreinskingi sidan gjer Vågen reinare, vil både naturen og minnet få det betre.

    Her ligg eit håp: at ein kann reinsa ei hamn og samstundes heidra soga. Det er ikkje anten – eller. Det er både – og. Og det er eit lyspunkt som fortener å verta lagt merke til.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • Stiller ut forbodne bøker: – Rettar som må vernast kvar dag

    Stiller ut forbodne bøker: – Rettar som må vernast kvar dag

    Ei einaste bok kann få eit heilt styre til å skjelva. Det er ikkje noko nytt at ord på papir vert rekna som farlege; like fullt kjem det fram på utstillingar i desse dagar. Forbodne bøker-veka set ljos på ein fridom som altfor lett vert teken for sjølvsagd.

    På utstillingi ser ein ikkje berre svarte skapdører og låste rom, men bøker som er rivne ut or hyllone sine for å verta uskadeliggjorde. Det er eit vitnemål um kor sterkt det skrivne ordet verkar. Når nokon freistar å løyna ei bok, stadfester dei samstundes at boki hev makt til å røra ved menneske.

    Soga lærer likevel at forbod sjeldan er enden på ein tekst. Tvert um hev mange av dei mest utskjelte bøkene vunne nytt liv nett gjennom forbodet, av di lesarar hev leita deim upp i løyndom og gjeve deim vidare. Det er noko trøystefullt i at bøker som vert jaga, ofte vert lesne med dobbel iver. Ein veit ikkje alltid kven som gøymde boki under kappa eller kven som skreiv ho av i nattetimane, men ein veit at orda ikkje lét seg tegja. Frå boktrykkjarkunsten kom til Norden og fram til i dag hev bannlysingar og bokbål vore freista, men bøkene hev ofte overlevt i løynde avskrifter.

    Retten til å lesa, låna og tala fritt um det ein hev lese, er ingen sjølvsagd ting. Han må haldast ved like kvar dag, nett slik utstillingi minner um. Bibliotek og lærde samfund hev teke på seg å vera minneberarar for det som andre vil gløyma. Dei samlar ikkje berre bøker; dei samlar voni um at kvar ny generasjon skal få møta både dei vanskelege og dei vakre tankane.

    Ei utstilling av forbodne bøker er difor ikkje berre eit skap med gamle papir. Ho er ei påminning um at lesefridomen er ferskvare, og at kvar einaste opa bokhylle er ein liten siger for det opne samfunnet. For kvar gong ein lesar fær ei bok i hendene som nokon ein gong ville gøyma, vert fridomen teken i bruk på nytt. Det er eit stilt, men sterkt arbeid som fortener å verta løfta fram.

    Kjelde: NRK

  • Dei har halde på lenge, men vil aldri døy.

    Dei har halde på lenge, men vil aldri døy.

    Bo Kaspers Orkester hev halde på lenge, og likevel er dei ikkje i ferd med å takka av. Dei som hadde plassert orkesteret i fortidi, måtte snu på flisa. Konsertmøtet viste noko heilt anna: eit band med full kraft.

    Ein slik dom vert ofte felt over kunstnargrupper som hev fylgt publikum gjennom mange år. Det er lett å tenkja at det som var stort i går, høyrer til i går. Men lang fartstid treng ikkje tyda stagnasjon; det kann like gjerne tyda at ein hev lært seg handverket på ein måte som berre mannsaldrar gjev.

    For eit orkester som blandar jazz, pop og visekunst, er tidsdjupet ein ven, ikkje ein fiende. Dei stille arrangementi og dei varme røystene gjev ein klang som ikkje let seg framskunda. Her ligg noko av grunnen til at dei som trudde dei var ferdige med musikken, likevel sat att etter siste nummer.

    Det er ikkje noko nytt at tonar frå ein annan tid kjem inn i notidi. Den nordiske jazztradisjonen hev alltid hatt ein særskild plass for det langsame, det ettertenksame. Når eit band som Bo Kaspers Orkester stend på scena, er det ikkje berre ein konsert; det er eit prov på at musikalsk formidling kann leva på tvers av generasjonar.

    Det mest lovande er ikkje at orkesteret enno er på vegen, men at nye lyttarar stadig finn vegen til musikken. Når unge lyttarar set seg ned attmed dei som hev fylgt bandet i fleire tiår, vert konsertsalen ein møtestad for minne og nyfikne. Slik held ein levande kultur seg levande – ikkje ved å gløyma fortidi, men ved å la henne tala inn i dagen.

    Bo Kaspers Orkester treng ikkje nokon siste dans. Dei hev synt at det å halda på lenge ikkje er det same som å stå stille. Tvert um er det ofte i lang tid at dei finaste songane fær setja seg, og at publikum lærer å høyra dei på nytt.

    Kjelde: Adresseavisen

Fylg oss: YouTube Telegram
Meld deg inn i Vestlandske Mållag

Få dei fem viktigaste sakene frå Vestmennene rett i innboksen - éin e-post i veka.

Andre prosjekt: Fjordgefluster.no Nordisches.se Maalmannen.no