Vestmennene

Emne: Soge

  • Fleire tusen år gamalt støv dukkar upp på nattehimmelen.

    Fleire tusen år gamalt støv dukkar upp på nattehimmelen.

    Fleire tusund år gamalt støv tek no til å lysa over himmelen. Kometkorni som vart rivne lause frå Halleys komet for lenge sidan, møter jordatmosfæren og brenn upp til korte, skarpe strekar.

    Dei næraste nettene er tilhøvi gode for å sjå denne meteorsvermen. Astrofysikar Knut Jørgen Røed Ødegaard strålar når han fortel at ein no kann sjå «støv frå Halleys komet». Det er ikkje småtteri; dette er restar etter ein av dei mest vidgjetne kometane i soga, og dei hev fare gjennom verdsromet i ættleder.

    Halleys komet vender attende til det indre av solsystemet med um lag 75 års mellomrom. Men støvet han misser, ligg att i bana. Kvar gong jordi kryssar denne bana, vert det synleg som lysande strekar. Soleis kann ein sjå noko som peikar langt attende i tidi, samstundes som det hender her og no. Det er ei sjeldsynt bru millom fortid og notid, og det kostar ingenting å vera med.

    Det fine med denne hendingi er at ho ikkje krev noko anna enn ein mørk stad, tolmod og eit ope auga. Ein treng ikkje dyre instrument eller lang reiseveg; himmelen sjølv stiller utstillingi. For born og vaksne som vil læra noko um verdi kring jordi, er dette eit høve som ikkje kjem ofte. Det er òg eit minne um at jordi ikkje er åleine i verdsromet, men stadig møter restar frå andre himmellekamar.

    På denne måten vert eit stille naturfenomen til ei påminning um at tidi er djupare enn daglegtalen. Dei ørsmå korni som no brenn upp, hev fare i stilla i tusund år; mange av dei vart til lenge før nokon by vart reist i Noreg. Når dei so endar som eit ljosglimt, er det som om ei gamal soge får eit kort etterspel.

    Det er lett å oversjå slike hendingar i ei travel tid. Men nettopp difor er det verd å lyfta blikket. For den som gjer det, ligg det ei stille glede i å sjå at universet enno hev noko å syna, heilt utan at menneski hev lagt noko til. Dette er ikkje berre ein meteorsverm; det er eit stykke levande astronomi som fell ned over jordi, fritt tilgjengeleg for alle som vil sjå.

    Kjelde: NRK

  • Jurist og menneskerettsekspert Asbjørn Eide er død

    Jurist og menneskerettsekspert Asbjørn Eide er død

    Ein mann som vigde livet sitt til at dei utsette skulde få ein rett, er ikkje lenger millom dei levande. Men det han bygde, stend fast.

    Juristen og eksperten på menneskerettar Asbjørn Eide er daud. Han var ein av dei fremste på feltet i Noreg, og arbeidet hans nådde langt ut i verdi. Det er ikkje småtteri å ha vore med og forma den rettslege grunnen som mange no står på når dei krev at eige liv og eige mål skulde verta verna.

    Det er lett å tenkja på menneskerettar som noko sjølvsagt, noko som alltid hev vore der. Men dei er resultat av hardt og tolmodig arbeid, ofte av einskilde menneske som ikkje gav seg. Eide høyrde til den generasjonen som etter andre verdskrigen såg trongen for eit internasjonalt vern kring den einskilde. Han var med og bygde bruer millom rettsstaten og dei som lettast vert gløymde: flyktningar, minoritetar og urfolk. Slik vart dei store ordi til konkrete rettar.

    Det er eit håp i dette. Når ein slik mann døyr, er ikkje verket slutt; det skifter berre hender. Sonen hans, utanriksminister Espen Barth Eide, fører den same omsuti vidare i norsk utanrikspolitikk. Slik ser ein at verdiar ikkje berre vert arva i bøker og lovtekster, men og i ættled etter ættled. Det er noko trygt i det: at kunnskapen og eldhugen vert bore vidare.

    Ein annan ting er at dei institusjonane og dei reglane som vart bygde, ikkje forsvinn med ein person. Dei er no ein fast part av det internasjonale samfunnet. Det er som når ein gong ein murar hev lagt ein stein i grunnen; seinare kann andre byggja vidare, men dei fyrste steinane er dei som ber heile huset.

    Difor er det grunn til å minnast Asbjørn Eide med takksemd, ikkje berre med sorg. Det er eit tap for Noreg, men arven etter han er so stor at han vil halda fram med å verka. I ei tid då menneskerettane mange stader er under press, er det godt å vita at det finst eit byggverk som stend.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • Nazistane tok måleriet. No er det selt for næstan 400 millionar kronor.

    Nazistane tok måleriet. No er det selt for næstan 400 millionar kronor.

    Nærare 400 millionar kroner vart prisen for eit måleri som nazistane ein gong stal frå ein jødisk familie. Men det verkeleg store i denne saki er ikkje talet; det er at måleriet no er attende hjå dei rette eigarane, og at ein gamal urett dermed er retta opp.

    «Det fargerike livet» hev måleriet heitt sidan det vart skapt, og tittelen kling som eit ekko av alt det som vart teke frå dei rette eigarane. I femti år hekk måleriet i eit museum i München, og mange såg det utan å kjenna soga um korleis det kom dit. No er det ikkje lenger ei gøymd soge; arvingane til den jødiske familien hev fenge måleriet attende, og salsprisen fortel at verdi ikkje berre sit i lerretet, men i rettferdi.

    Tilbakeføring av kunst som vart stolen under nazitidi, er eit arbeid som hev vunne fram dei seinare åri. Det er ikkje alltid lett å finna rette eigarar, og mange verk er framleis borte. Men kvar gong eit måleri kjem heim att, vert eit stykke familiehistorie synleg. For dei som arver, er det ikkje berre pengar; det er eit vitnemål um at minnet um dei som vart fråtekne alt, ikkje er gløymt.

    Prisen som no er sett, kann synast høg, men han speglar eit djupare verd. Måleriet er ikkje berre ein gjenstand; det er ei bru millom generasjonar. Dei som ser fargeklangen i måleriet, kann ana noko av den livsgleda som ein gong vart truga. At ein kjøpar vil leggja so mykje på bordet, er eit teikn på at kunst kann bera historie frametter.

    Museum i Europa hev dei seinare åri vorte meir opne for å granska upphavet til samlingane sine. Det er eit godt teikn. Når eit verk som dette vert selt, fylgjer det ofte med ei soge som kann læra nye generasjonar um rettferd og ansvar. Offentlege samlingar kann ikkje byggja på røva gods. Når måleriet flytter seg vidare, fylgjer det med ei påminning um at ingen eigedom er viktigare enn menneskeverdet.

    For arvingane, for kunsthistoria og for rettskjensla hjå folk flest er dette eit ljospunkt. Det er ikkje kvar dag eit måleri som hev vore borte i tiår, dukkar upp att og fortel si soge med full tyngd. Nærare 400 millionar kroner er eit tal, men det som verkeleg tel, er at ein gamal urett no er synleg for heile samtidi.

    Kjelde: Aftenposten

  • Kong Haakon på gråten: Saknar å tala med faren.

    Kong Haakon på gråten: Saknar å tala med faren.

    Tårer hjå ein konge er ikkje kvardagskost. Då kong Haakon møtte folket i Narvik halvannan månad etter at han arva riket, vart det klårt at sorgi ikkje tek omsyn til krona eller embetet. Det er eit syn som knyter kongehuset nærare til folket, ikkje fjernare.

    Namnet Haakon hev bore norske kongar gjennom tunge tider. Haakon VII stod som eit symbol på mot og uthald i krigsåri, og no ber den nye kongen det same namnet inn i ei tid der det personlege tapet er ein del av den fyrste tidi på trona. Når ein son misser far sin, er ikkje det ein privat detalj; det er eit allmennmenneskeleg vilkår. At kongen let sorgi syna seg, fortel at styrke ikkje alltid er å halda att tårene, men å stå i dei.

    Narvik er ikkje noka kald kulisse. Byen hev si eigi soge um krig, gjenreising og arbeidsfolk. Når innbyggjarane møter ein ny konge som er open um saknet, vert det rom for eit anna slag samtale enn dei formelle helsingane. Slike møte kann byggja tillit. At kong Haakon vågar å syna at han saknar far sin, gjer at andre òg kjenner seg mindre åleine i eigi sorg. Det er eit stilt framsteg i eit samfunn som ofte hev vore flinkare til å tala um plikter enn um kjenslor.

    Det er og noko framoverretta i dette møtet. Ein konge som hev mista far sin, men som likevel reiser ut til folket og lèt deim koma nær, viser at kongegjerningi ikkje er ei stengd verd. Narvik fær ikkje berre ein seremoni, men eit møte med eit menneske. Det er eit godt utgangspunkt for eit langt kongsliv. Sorgi vert ikkje mindre av å verta delt, men ho kann verta lettare å bera når andre fær sjå henne. Den dagen i Narvik vart kanskje eit lite, men viktigt steg mot eit varmare kongehus.

    Kjelde: NRK

  • Ny bok: Forfattar meiner 68 år gamal drapsdom er korrekt

    Ny bok: Forfattar meiner 68 år gamal drapsdom er korrekt

    Ein drapsdom frå 1950-talet hev vorte granska i to år – og domen stend. Forfattaren Bjørn Olav Jahr er komen til at den 68 år gamle avgjerdi var rett. Det er ikkje ein sensasjon; det er ei påminning um at gamle arkiv enno kann tala klårt.

    Det mest slåande er ikkje at nokon tvilar på ein gamal dom, men at nokon tek seg tid til å gå inn i materialet på nytt. To år med rettsdokument, vitnemål og lokale tilhøve er eit arbeid som krev meir enn tolmod. Det krev ein respekt for detaljane som lett vert borte i vår tid. Når ein forfattar set seg inn i ei sak frå 1950-talet, vert dokumenti frå den gongen levande historiske kjeldor. Det som eingong var sakspapir, er no ein del av fellesminnet åt samfunnet.

    At domen etter 68 år vert funnen rett, er eit ord um at rettssystemet ikkje alltid var so dårleg som mange vil ha det til. Ein dom som toler eit nytt blikk, fortel at provi vart vurderte med alvor. Det er ikkje lite i ei tid då gamle avgjerder ofte vert møtte med mistru. Her er det motsette: ei bok som ikkje leitar etter feil for feilen si skuld, men som let kjeldone tala.

    Gamle rettsdokument er ofte skrivne i eit stivt embetsmål, men innimellom kjem kvardagsmålet fram i vitnemåli. For den som les etter mål og minne, er slike arkiv ei gullgruve. Dei syner at rettssaki ikkje berre var juss, men og menneske og lokalsamfunn som sette spor etter seg. Det gjer ein slik gjennomgang dobbelt lærerik.

    Det er lett å tru at fortidi er fjern, men når ein forfattar brukar to år på ei sak frå 1950-talet, kjem fortidi nær. Ho kjem ikkje som eit skrik, men som ein stille ettertanke. Ein dom som enno stend etter 68 år, er eit vitnemål um at grundig arbeid varer. Det er noko å gleda seg yver, ikkje berre for rettshistoria, men for alle som set pris på at sanningi ikkje går ut på dato.

    Kjelde: Aftenposten

  • Rørt kong Håkon – saknar å tala med far sin.

    Rørt kong Håkon – saknar å tala med far sin.

    Ein konge som ikkje var heilt budd, er ikkje eit teikn på svakheit. Det er eit teikn på at krona kviler på eit menneske. Kong Haakon legg bak seg nokre vekor som var meir enn vanlege plikter. Han seier sjølv at han ikkje var heilt førebudd. Det er eit ærlegt ord frå ein mann som nett hev teke på seg eit av dei tyngste embætti i landet.

    Norsk kongesoge er full av slike overgangar. Då kong Haakon VII steig i land i 1905, var han og ein mann som måtte læra eit nytt land og ei ny tid å kjenna. Det same gjeld for kong Haakon i dag. Det som skil ei kongeleg verd frå ei vanleg verd, er ikkje at sorgi ikkje finst; det er at sorgi må bera offentleg. Mange kjenner seg att i å måtta halda fram etter tap. Kongen gjer det ikkje med store ord, men med nærvær. Det er ein stille styrke som hev vore med i kongehuset i mannsaldrar.

    Ordet «sorg» hev i norsk same rot som «sørgja», og det å sørgja er å bera omsut for noko som er borte. I dette tilfellet vert sorgi ein del av eit liv i tenesta. Det er ikkje noko nytt, men det er vakkert når det vert synleg. Å missa ein far er tungt anten ein er konge eller ikkje. At ein son stend fram etter slike vekor, syner at embættet ikkje er eit tomt skal, men eit kall som vert bore vidare frå far til son.

    Når den fyrste offisielle reisa no kjem, er det ikkje berre eit programpunkt. Det er eit steg attende til kvardagen, og samstundes eit steg inn i ei ny tid. Folket får sjå ein konge som hev vore nede i det djupe, og som reiser seg att. Slike vekor set spor, men dei kann og gjera ein varmare i embættet. Ein konge som ikkje var heilt budd, kann verta ein konge som lyder meir når andre talar. Det er eit godt utgangspunkt for det som no kjem.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • Rørd kong Haakon saknar mest å kunna ringja far sin og tala med honom.

    Rørd kong Haakon saknar mest å kunna ringja far sin og tala med honom.

    Det finst eit telefonnummer som aldri vert sletta, sjølv når ingen lenger svarar. For kong Haakon er det nummeret til faren hans.

    Hoffsorgi etter kong Haralds død er over, og sonen stend no fram på sitt fyrste offisielle oppdrag. Turen gjeng til Narvik, ein by som ber ei soge om krig, motstand og gjenreising. Det er eit sterkt val. Når den nye kongen tek fatt på pliktene sine nett der, knyt han det personlege saknet saman med noko større: eit folk som hev bygt seg upp att etter tunge tider.

    Narvik er ikkje ein tilfeldig stad. Under andre verdskrigen vart byen hardt råka, og sidan reiste han seg på nytt. Å leggja den fyrste offisielle reisa dit, er å segja at heile landet tel. Det er ein tanke som varmar mange. Kongen hev sjølv vore open um kor mykje han saknar far sin, og han nemner serskilt den stille stundi då ein berre vil ringja og høyra røysti. Det er eit sakn som mange kann kjenna seg att i. Alle som hev mista ein forelder, veit kva det vil segja å ynskja seg ein samtale til. Når kongen set ord på dette, gjer han ikkje kongsgjerningi mindre; han gjer ho meir menneskeleg.

    Det er lett å tenkja at ein monark skal halda slike kjenslor for seg sjølv. Men nett ved å syna saknet, byggjer kong Haakon bru til folket. Han viser at sorg ikkje er noko ein legg burt med hoffsorgi. Ho fylgjer med inn i dei nye dagane, men ho hindrar ikkje arbeidet. Tvert um gjev ho djupn til tenesta.

    Når kongen no står i Narvik, er det òg eit bilete på at kongedømet ber vidare ein arv. Far og son er ikkje same mann, men det er eit band mellom dei som ikkje vert brote av døden. Det bandet hev no vorte ein del av den norske soga. Folk i nord kann sjå at dei ikkje er gløymde, og folket elles kann sjå at ein konge òg er eit menneske med eit hjarta som saknar.

    Det er mykje godt i eit slikt fyrste steg. Det er ærleg, det er varmt, og det peikar frametter. Ein ny konge tek over, ikkje med store ord, men med eit ærend til ein by som veit kva det kostar å byggja upp att. Slik vert saknet etter far til noko meir enn eit tomt rom. Det vert ei kraft som fær kongen til å søkja samhald i heile landet.

    Kjelde: Aftenposten

  • Kollen-general Rolf Nyhus er død

    Kollen-general Rolf Nyhus er død

    Holmenkollmarsjen er i dag ein folkefest med tusener på start. Det heile byrja med ein idé hjå Rolf Nyhus i 1974, og den tanken hev sidan vorte ein fast merkedag i norsk friluftsliv.

    Nyhus gjekk burt 12. oktober, 84 år gamal. Skiforeningen melde frå um dødsfallet, og generalsekretæren kalla han for sjølve personifiseringi av Holmenkollen. Tilnamnet Kollen-generalen var ikkje tilfeldig; i fleire tiår var Nyhus ein av dei store drivkreftene bak utviklingi av Skiforeningen og skianlegget i Holmenkollen. Han var og assisterande generalsekretær i same foreiningi.

    Det var Nyhus som tok initiativet til Holmenkollmarsjen. Rennet såg dagens ljos i 1974, og hev sidan samla skiglade menneske frå heile landet til ein årleg fest i Oslomarka. Slike tiltak veks ikkje fram av seg sjølve; dei krev ein som ser at eit renn kann verta noko meir enn eit renn, at det kann binda saman born, familiar og mosjonistar i eit felles mål.

    Nyhus vart æresmedlem i Skiforeningen, Noregs Idrettsforbund, Noregs Skiforbund og Nordstrand idrettsforening. Han fekk St. Hallvard-medaljen og Kongens fortenestmedalje i gull. Slike heidersteikn er ikkje noko ein fær ved å vinna renn; dei er takk frå eit heilt organisasjonsliv for tiår med dugnad.

    Mange hugsar namni på vinnarane i Holmenkollen, men færre hugsar dei som rydde løypone, bygde tribunane og heldt organisasjonen saman. Rolf Nyhus var ein slik. Det verkelege minnet etter honom stend ikkje i bronse. Det stend i løypone, i tribunane, i den lange soga um Holmenkollen som møtestad for kongar, born og vanlege skiløparar. Den lange soga er full av stille byggjefolk, og Nyhus høyrer med mellom dei fremste.

    Når neste Holmenkollmarsj går av stabelen, vil mange tusener på nytt kjenna den same gleda som Nyhus ville dela med andre. Det er det beste minnet ein kann gjeva ein eldsjel: at verket lever vidare.

    Kjelde: NRK

  • Magne (91) upplevde eit av dei mørkaste kapitli i norsk krigshistorie – i dag kom kongen.

    Magne (91) upplevde eit av dei mørkaste kapitli i norsk krigshistorie – i dag kom kongen.

    Bombor fall over Bjerkvik i 1940. Magne Øymo, no 91 år gamal, var der. I dag fekk dette minnet eit andlet frå kongehuset.

    Han er ein av dei siste gjenlevande etter bombinga av Bjerkvik, ein av dei mørkaste bolkane i den norske krigshistoria. Då kronprins Haakon no la ut på si fyrste reise utanfor hovudstaden, fekk møtet med 91-åringen ein særskild klang. Det vart ikkje berre ein seremoni, men ei påminning um at soga er noko folk ber med seg i kropp og sinn.

    Møtet fann stad i eit landskap som hev bore tyngdi av krig og gjenreising. Bjerkvik ligg nord i Noreg, ein stad mange kanskje berre kjenner frå kartet. Men nett slike stader var det som stod fremst då landet vart sett på prøve. Å løfta fram minnet frå 1940 er ikkje å dvelja ved det vonde; det er å syna at den som hugsar, held liv i ein lærdom som nye ætter treng.

    For ein 91-åring er det noko stort i å verta lytta til. Dei som var born under bombinga, sit no med fyrstehandsrøynsler som snart ikkje finst meir. Når kronprinsen tek seg tid til å møta eit slikt tidsvitne, sender det eit tydeleg signal: Minnet um krig og fred er ikkje berre arkivstoff. Det bur i menneske, og det fortener eit andlet.

    Samstundes er reisa eit døme på korleis kongehuset kann knyta landet saman. Å byrja ute, ikkje i hovudstaden, viser at det norske fellesskapet ikkje kjenner noko sentrum som er viktigare enn utkantane. Det er ein gamal tanke i norsk kongesoge, og han fær ny kraft når ein kronprins legg vegen nordover fyrst.

    Magne Øymo hev levd gjennom meir enn sju tiår med fred etter krigen. Når ein 91-åring og ein kronprins helsar kvarandre, møtest to tider. Det er ein liten augneblink, men han ber i seg noko stort: ei soge som ikkje vert gløymd, og eit land som hugsar.

    Kjelde: NRK

  • Kong Haakon i Finnmark: Besøkte deim som vaktar grensa mot Russland

    Kong Haakon i Finnmark: Besøkte deim som vaktar grensa mot Russland

    Kva gjer ein konge som vil syna at heile riket er viktig? Han byrjar ikkje med å halda seg i hovudstaden, men legg turen til grensevaktarane i Finnmark. Kong Haakon gjer nett det på si fyrste offisielle reise som monark.

    Reisa går til det norske forsvaret i Finnmark, og like ved den norsk-russiske grensa møter han dei som patruljerer i grenselandet. Det er eit arbeid som sjeldan fær stå i ljoset, men som krev vakne sansar heile døgnet. Grensa er lang, landskapet er krevjande, og vêret skiftar fort. Dei som stend der, gjer ei teneste som heile landet hev godt av.

    Når kongen kjem, er det meir enn ein seremoni. Det er ei påminning um at tryggleiken i nord ikkje er noko som kjem av seg sjølv. Han kviler på vanlege folk som tek vakti, ofte langt frå familie og heim. Mange av dei er unge og gjer fyrstegongstenesta si; andre hev gjort denne tenesta til eit livsverk. Dei er naboar, sysken og vener for nokon, og no fær dei takk frå kongen for innsatsen.

    For lokalsamfunnet i Aust-Finnmark hev eit slikt besøk mykje å segja. Det syner at riksstyret og kongehuset ser verdien av dei som bur og verkar langt nord. Aust-Finnmark er ikkje nokon utkant i riket; det er ei levande grensebygd med eigne tradisjonar og eit sterkt samhald. Kongens nærvær styrkjer den lokale sjølvkjensla og minner alle um at grensa ikkje berre er ei line på kartet, men ein møtestad mellom menneske.

    Historisk hev den norsk-russiske grensa vore prega av fredeleg naboskap, men òg av skiftande tider. Det gjer vakthaldet endå viktigare. At kongen vel å vitja nett denne staden i byrjingi av si kongegjerning, sender eit tydelegt signal: Heile landet er med, frå kysten i sør til grensa i nord.

    Det er eit godt teikn at den fyrste offisielle reisa gjekk nordover, ikkje til nokon av dei store byane. Det syner at kongehuset vil vera til stades der avstandane er store og kvardagen hard. Slike besøk gjer ikkje arbeidet lettare, men dei gjer det synlegare. Og i eit langt land er det kanskje det viktigaste av alt.

    Kjelde: NRK

Fylg oss: YouTube Telegram
Meld deg inn i Vestlandske Mållag

Få dei fem viktigaste sakene frå Vestmennene rett i innboksen - éin e-post i veka.

Andre prosjekt: Fjordgefluster.no Nordisches.se Maalmannen.no