Vestmennene

Emne: Soge

  • No kann du kjøpa VM-tromma: – Eit unikt stykke norsk historie

    No kann du kjøpa VM-tromma: – Eit unikt stykke norsk historie

    Kva gjer ei enkel tromme til eit stykke norsk historie? Svaret ligg ikkje i skinnet eller treverket åleine, men i alt det som hev runga frå henne. No vert landets mest kjende tromme lagt ut på auksjon, og ein ny eigar kann få ta del i den soga ho ber med seg.

    Når eit slikt minne vert selt under hammaren, er det ikkje berre eit instrument som skiftar hand. Det er eit stykke norsk idrettsarv som fær ein ny heim. Gjennom åri hev tromma vore med på å samla tilskodarar, løfta stemningi og gjeva rytme til felles glede. Ho hev høyrt jubel og spaning, og ho hev bore røysti frå mengdi ut over stadion.

    For den som no vinn auksjonen, opnar det seg ei særskild von. Å eiga ei slik tromme er ikkje å eiga ein vanleg ting; det er å taka vare på ein lekk i ei lang kjede av norske kulturupplevingar. Mange vil kanskje setja henne på ein heidersplass, medan andre vil lata henne koma til nytte på nye stemne. Uansett kva den nye eigaren vel, vil soga halda fram.

    Det er noko fint i at slike kvardagslege ting – ein fotball, ei flaggline, ei tromme – kann verta berarar av store kjenslor. Dei er ikkje laga av eit dyrt materiale, men av dei timane og augneblinkane folk hev delt kring dei. Dette er arven frå idretten: ikkje berre sigrar og tap, men og ljoden av samhald.

    Difor er auksjonen meir enn eit sal. Han er ei påminning um at norsk soge bur i både bøker og bygningar, men og i dei små tingane som hev vore med på vegen. Den nye eigaren fær ikkje berre ei tromme; han eller ho fær ein sjanse til å føra tonen vidare til nye ættleder.

    No ligg vegen open for bod. Kven veit kvar tromma skal slå sin neste takt?

    Kjelde: NRK

  • Ligg Amelia Earharts fly i ein lagune i Stillehavet?

    Ligg Amelia Earharts fly i ein lagune i Stillehavet?

    Kvifor held eit nitti år gamalt mysterium framleis liv i både fagfolk og vanlege folk? Svaret ligg kanskje ikkje berre i sjølve flyet, men i det flyet stend for.

    Amelia Earhart var ein flygar som vart eit bilete på mot og fridom. Då ho forsvann for over nitti år sidan, vart spørsmålet um kvar ho vart av ståande opent. Det er ikkje noko lite mysterium; det er ei gåte som hev fylgt ettertidi gjennom mannsaldrar. Sjølv om mange hev freista å finna svaret, er saki framleis uløyst. Det gjer ikkje soga mindre verd; det gjer ho meir levande.

    No er spørsmålet på nytt reist: Ligg flyet i ein lagune i Stillehavet? Ein slik tanke er ikkje berre ei teknisk gransking. Han minner folk um at havet gøymer mykje, og at menneske ikkje hev slutta å undrast. Nye kartleggingsverktøy kann sjå ned på havbotnen med ein klarleik som tidlegare generasjonar berre kunde drøyma um. Dersom flyet verkeleg ligg i ein slik lagune, er det nett slike stille vatn som kann ha halde på løyndomen i lang tid.

    Det er noko vakkert i at ein 90 år gamal gåte enno får folk til å leita. Earhart synte at himmelen ikkje hadde kjønn, og at draumar ikkje treng å stoppa ved landegrenser eller vedtekne reglar. Den arven er ikkje avhengig av at flyet vert funne. Men dersom det vert funne, vil funnet kasta ljos over ei av dei mest kjende flyferdene i det tjuande hundreåret.

    Å halda fram med å søkja er i seg sjølv ein måte å æra minnet hennar på. Det er ikkje sikkert at svaret kjem i morgon, men sjølve spørsmålet hev alt bore frukt: det held nysgjerrigheiti ved like, og det minner folk um at nokre gåter er verd å fylgja heilt til endes.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • Kjøpte måleri for 290 kronor – selt for 12,9 millionar

    Kjøpte måleri for 290 kronor – selt for 12,9 millionar

    Ein amerikanar fann eit måleri i ein mørk krok på eit dødsbusalslag, og gav 290 kroner for det. Same biletet vart sidan seld for 12,9 millionar kroner. Det er ei soge som minner um at verdi ikkje alltid ligg i dagen.

    Den som kjøpte biletet, såg noko som dei fleste andre ikkje hadde fest seg ved. Det er ikkje uvanleg at gamle måleri vert oversette på slike sal, der mange ting ligg tett i hop og augo lett glid forbi. Det som gjer soga so gripande, er at verdien ikkje låg i prislappen, men i det biletet sjølv bar med seg av historie og kunstnarleg arbeid.

    Eit måleri som hev vore lite påakta i årevis, kann brått verta eit ettertrakta kulturminne når rette augo ser det. Slike funn er ikkje nye i soga. Frå gamle loft og kjellarar kjem det stundom fram verk av målarar som lenge hev vore gløymde, men som likevel hev noko å fortelja. Det er som um fortidi sender ei helsing gjennom lerretet.

    Dødsbu og arvegods er ikkje berre ting som skal rydjast undan. Dei er ledd i ei lang kjede av eigedom og minne, der eit bilete kann ha hange på same veggen i fleire mannsaldrar. Når ein slik skatt vert funnen, kastar det ljos yver heile salslaget og dei som stelte det til.

    For kunstmarknaden er slike oppdagingar eit teikn på at det framleis finst uoppdaga verdfulle verk i private heimar, og at kunnskapen um kunsthistorie ikkje hev tapt si tyding. Det er og ei påminning um at små summar kann føra til store gleder, og at det å sjå nøye etter er ei dyd som løner seg.

    Biletet som no hev funne vegen til ein ny eigar, ber med seg ei soge som ikkje sluttar med salslappen. Det held fram i alle dei augo som no vil sjå det med ny vyrdnad. Den litle summen på 290 kroner vart soleis ikkje berre ei god investering, men eit vitnemål um at det oftast er augo, ikkje pengane, som gjer den store skilnaden.

    Kjelde: Aftenposten

  • Arve fyller 90: – Ikkje alle dagar er like ljose.

    Arve fyller 90: – Ikkje alle dagar er like ljose.

    Nitti år og ein spurt upp ei lang trapp. Det er ikkje kvardagskost for nokon, og slett ikkje for ein som hev sett dagslyset skifta i ni tiår.

    Arve Tellefsen fyller nitti år, og melder sjølv at ikkje alle dagar er like ljose. Det er ein ærlegdom som kler ein mann som hev arbeidt i eit fag der fullkomenskapen ofte vert målt i brøkdelar av eit sekund. Men nett denne ærlegdomen gjer augneblikket sterkare: ordi kjem rett etter at han hev sprunge upp ei lang trapp. Kroppen gjev eit anna svar enn pessimismen kunde tyda på.

    For norske musikkelskarar er namnet Tellefsen sjølve ljoden av fela. I meir enn ein mannsalder hev han bore fram tonar som hev vore med på å byggja eit musikkliv i landet. Det er ikkje lite å ha vore ein av dei røystene som lærde eit heilt folk at klassisk musikk ikkje treng vera framand. Når ein slik mann fyller nitti, er det ikkje berre ein privat merkedag; det er eit høve til å takka for alt det som hev runne frå fela hans ut i stovor, kyrkjor og konsertsalar.

    Det mest livgjevande med denne soga er likevel ikkje talet nitti i seg sjølv. Det er at dagen etter den gode dagen kann koma med tyngre steg, og at Tellefsen seier det rett ut. Det er ei påminning um at det å halda seg i rørsla ikkje krev at alle dagar er like lette. Det krev berre at ein tek trappi når ho kjem, og at ein ikkje lèt ein mørkare morgondag få siste ordet.

    Her ligg noko alle kann læra av, same kva alder dei er i. Ein treng ikkje lata som at livet er eit einaste langt solskin. Ein kann segja: i morgon er det annleis. Og so kann ein likevel spretta upp trappi i dag. Det er ikkje nokon liten triumf. Det er ei stille form for mot.

    Arve Tellefsen hev dessutan synt at alder ikkje treng vera ein stoppestad, men ein ny sats i eit stykke som framleis vert skrive. At han i ein alder av nitti år orkar å setja beini i eit tempo som fær yngre folk til å missa pusten, er eit bilete på noko djupare enn fysisk form. Det er eit vitnemål um at gleda ved det konkrete – trappi, tonen, dagen – ikkje vert borte med åri.

    Ein slik 90-åring er ei gåve til eit samfunn som ofte hev det med å setja folk til sides når dei når ein viss alder. Tellefsen minner um at det finst ei kraft i å halda fram, ikkje trass i at dagane skiftar, men nett for di dei gjer det.

    Kjelde: Adresseavisen

  • VM-sølv til Gustav Iden

    VM-sølv til Gustav Iden

    Ei tidsstraff i eit verdsmeisterskap er ikkje noko ein ønskjer seg. For Gustav Iden vart ho likevel ikkje noko punktum, men ei vekkjing. Arnabuen svara med å springa ein maraton av det elleville slaget, og enda med sølv.

    Det er lett å missa motet når ei straff set ein attende i feltet. Mange hadde late skuldrane søkka. Iden valde ein annan veg. Han tok dei ekstra sekundane som eit mål, ikkje som ei orsaking. Det er denne evna til å snu motgang til drivkraft som skil dei store utøvarane frå dei berre gode.

    For dei som fylgjer idretten i Vestland, er ikkje dette første gongen ein utøvar frå Arna viser at små stader kann fostra store hjarta. Miljøet kring idretten i bygdi hev i årevis bygt opp ein kultur der det er lov å prøva, feila og reisa seg att. Eit VM-sølv er ikkje berre resultatet av ein einsam prestasjon; det er frukta av mange års arbeid, både for utøvaren sjølv og for dei som hev stade kring honom.

    Sjølve maratonløpet vart eit døme på kva som bur i ein kropp når hovudet nektar å gjeva seg. Å springa forbi konkurrentar i sluttfasen etter ei tidsstraff krev ikkje berre fysisk styrke, men eit konsentrasjonsnivå som er sjeldan. Det er slike augeblikk som gjer idrett til noko meir enn tal og plasseringar.

    Sølvet er eit teikn på at ein ikkje treng å vera feilfri for å nå langt. Feila kann koma, men det som tel er kva ein gjer med dei. For unge utøvarar som møter motgang på trening eller i tevlingar, er dette ei soge verd å leggja seg på minnet: Tidsstraffi er ikkje slutten, ho kann vera byrjingi på noko større.

    Gustav Iden hev med dette lagt endå ein stein til det norske idrettseventyret. Og for Arna, som lenge hev fostra både musikarar og idrettsfolk, er sølvet nok eit prov på at det veks noko sterkt i dei tronge dalane.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • Iden kjempa seg til VM-sølv – straff kann ha kosta honom gullet.

    Iden kjempa seg til VM-sølv – straff kann ha kosta honom gullet.

    Niandeplass midtvegs i eit verdmeisterskap på Hawaii er sjeldan noko ein knyter til siger. Når Gustav Iden likevel endar på sølvplass etter å ha sprunge forbi sju konkurrentar i avslutningi, er det ein prestasjon som fortener meir enn ein statistisk notis.

    Det er lett å hengja seg upp i straffi som kann ha kosta han gullet. Men den store soga denne dagen er ikkje det som vart teke frå han; det er det han tok attende. Å vinna sju plassar på den avsluttande løpeturen i eit løp på Hawaii krev ei fysisk og mental kraft som ikkje alle hev.

    Det er noko djupt norsk ved denne evna til å reisa seg når alt ser mørkt ut. Grete Waitz lærde verda at norske uthaldskvinner ikkje gjev seg, og triathlon hev arva den same elden. På Hawaii, der varmen og vinden slit på kroppen, vert slike eigenskapar tydelegare enn nokon annan stad. Triathlon er ein ung idrett, men han byggjer på gamle dygder: tolmod, hardt arbeid og evna til å halda ut når andre gjev seg. Dette er eigenskapar som hev bore norske utøvarar fram i generasjonar.

    Gustav Iden kjem frå eit idrettsmiljø i Bergen og på Vestlandet som veit kva det vil segja å øva under skiftande tilhøve. Regn, vind og kulde er ikkje hinder; dei er treningspartnarar. Det er ikkje tilfeldig at ein utøvar frå denne landsdelen kann snu eit løp på den måten.

    Sølvet på Hawaii er ikkje noko tak; det er eit golv å byggja vidare på. Når ein kann koma frå niande til andre plass trass i ein straff, ligg det eit gull og ventar i neste tevling. Det er ikkje naiv optimisme å segja det; det er å lesa løpet rett.

    Difor bør denne sølvmedaljen hengjast høgt, ikkje som eit minne um eit tapt gull, men som prov på at viljen kann flytta fjell. For unge idrettsfolk er soga um niandeplassen som vart til sølv meir verd enn mange glitrande sigrar; ho syner at vegen fram sjeldan er bein, men at han alltid er verdt å gå.

    Kjelde: NRK

  • Dronning Sonja vitjar Nasjonalarkivet – skal få sjå helsingar og teikningar frå Slottsplassen

    Dronning Sonja vitjar Nasjonalarkivet – skal få sjå helsingar og teikningar frå Slottsplassen

    Ei teikning med ei kongeleg krone, laga av eit barn på Slottsplassen, kann fortelja meir um glede og samhald enn mange offisielle dokument. Måndag fær desse helsingane og teikningane ein heidersplass i Nasjonalarkivet, og dronning Sonja kjem sjølv for å sjå deim.

    Det er lett å tenkja at soga vert skriven av kongar, statsrådar og store hendingar. Men mykje av det verkelege livet finst i dei små helsingane som vanlege folk sender til kongehuset. Når born tek fram fargestiftar og teiknar slottsvakti, blomar eller ei krone, set dei merke etter seg i ei lang, levande line frå tidlegare tider. Desse teikningane er ikkje berre søte; dei er vitnemål um korleis born ser på nasjonen og samfunnet sitt.

    Nasjonalarkivet hev teke vare på slike gåver og helsingar i mange år. Det er eit arbeid som krev tolmod og ordenssans, men det gjev landet noko verdifullt: eit mangfald av røyster som elles lett kunne ha vorte gløymde. Ei handskriven helsing frå ein sjuk, ei teikning frå ein skuleklasse, eit brev med ynskje um betre tider – alt dette vert no ein del av det store minnet åt folket.

    Når dronning Sonja vitjar arkivet, er det ikkje berre eit høfleg besøk. Det er eit teikn på at kongehuset set pris på dei mange små helsingane som strøymer inn ved høgtider og store dagar. Dronningi hev sjølv synt interesse for kunst og handverk, og born sine teikningar er ofte den fyrste kunstupplevingi eit menneske gjev frå seg. Å ta vare på deim er å ta vare på voni um at borni skal høyra til i soga.

    For ettertidi vil slike arkivsaker verta gull verde. Dei syner kva folk tenkte, kva dei håpa på, og kva dei ville fortelja til dei som styrer landet. I ei tid då mykje går føre seg digitalt og fort, minner desse papirhelsingane folk um at ei personleg helsing enno hev tyngd. Dei er små, men dei ber ei stor meining.

    Difor er dagen i Nasjonalarkivet verd å leggja merke til. Det er ein dag for dei stille røystene, for borni som teikna, og for alle som hev teke seg tid til å senda ei venleg helsing. Slik vert kvardagen samla inn, og slik vert soga rikare for kvar einaste generasjon.

    Kjelde: Aftenposten

  • 1000 år gamal Olav den heilage-mynt funnen

    1000 år gamal Olav den heilage-mynt funnen

    Ein mynt med andletet åt kongen som kristna Noreg er ikkje berre metall; han er ein bodberar frå den tidi då Noreg vart eit kriste rike. I Mørstadskatten på Rena hev arkeologane no funne ein mynt prega under Olav den heilage, kongen som døydde på Stiklestad i 1030. Mynten er ein av dei sjeldnaste i norsk mynthistoria, og han låg millom 5000 andre myntar i den største vikingeskatten som nokon gong er funnen i Noreg.

    Det som gjer soga endå rikare, er kven som fann skatten: to privatpersonar med metallsøkjarar. Dei gjekk, som so mange andre, på leit etter gamle minne i jordi, og dei kom heim med eit stykke kongesoge. Det er ei påminning um at den store soga ikkje berre høyrer institusjonane til; ho kann liggja under grastorvi og venta på ein roleg ettermiddag og ei nysgjerrig sjel.

    Olav den heilage var kongen som kristna Noreg, og mynten ber bod um ei samfundsendring som ikkje berre galdt trui, men og pengar og handel. Når kongen lét prega mynt med sitt namn og sitt bilæte, var det eit sterkt teikn på kongsmakt og på eit land som vart knytt til ein større europeisk økonomi. Funnet av ein slik mynt i ein skatt frå vikingtidi gjev eit sjeldan innsyn i korleis nye tankar og nye pengar rørde seg i bygdene.

    Professor og myntekspert Svein Gullbekk hev arbeidt med myntar i 25–30 år, og han hev kalla funnet «heilt fantastisk morosamt». Det er ei vurdering som fortel kor sjeldan ein slik mynt er: han er ikkje ein av mange, men eit døme på eit myntslag som berre finst i eit fåtal. Når ein slik skatt dukkar upp i Østerdalen, vert det klårt at jordi i Noreg enno gøymer svar på spursmål um den fyrste kristne kongen og um det riket han bygde.

    Mynten er ikkje berre eit klenodium for museet. Han er eit band millom notidi og ei tid då tru, makt og pengar vov seg saman på nye måtar. For bygdi på Rena er funnet og ei soge um at vanlege folk kann gjera ein skilnad. Det er eit håp som ligg i sjølve funnet: at gamle saker ikkje er tapte, men berre ligg og ventar på å verta funne av nokon som tek seg tid til å sjå.

    Kjelde: NRK

  • Unik Olav den heilage-mynt funnen i den største vikingmyntskatten i noregshistoria.

    Unik Olav den heilage-mynt funnen i den største vikingmyntskatten i noregshistoria.

    5000 myntar i ein skatt er ikkje kvardagskost. Men det som gjer funnet i Østerdalen til ei soge verd å fortelja, er ein einaste mynt som er prega under Olav den heilage.

    Hermed hev arkeologane fenge eit sjeldant direkte band til den kongen som meir enn nokon annan knytte Noreg saman til eitt kriste rike. Skatten i Østerdalen er allereie den største vikingmyntskatten som nokon gong er gravi ut her til lands, med meir enn 5000 myntar. Når ein mynt som vart prega under Olav Haraldsson ligg millom desse, fær funnet ei ny tyngd.

    Olav den heilage var ikkje berre ein krigarkonge. Han sette i gang ei kyrkjeleg og rettsleg nyordning som fekk langvarige fylgjer for landet. Å prega eigen mynt var eit av dei tydelegaste teikni på kongeleg makt. Ein slik mynt fortel at kongen hadde både råd og vilje til å setja namnet sitt på sølvet som gjekk millom folk.

    Soga um kongsmynten peikar dessutan fram mot den heilagkåringi som etter kvart gjorde Olav til eit forbilde for kyrkja og kongemakti i heile Norden. Dette er eit av dei sjeldne høva der bly og sølv møter helgenforteljingi.

    Det er ikkje berre kongen sjølv som stig fram or moldi. Mynten er eit vitnemål um eit Noreg der kristendomen vart bygd inn i lov og daglegliv. Han bind saman soga um Olav den heilage med dei konkrete leivningane som arkeologane no held i hendene.

    Frå eit numismatisk synspunkt er ein unik mynt noko heilt anna enn dei mange vanlege myntane som ligg i same skatten. Myntar med Olavs namn eller preg er sjeldne, og kvar ny slik mynt kann gjeva dei lærde nye haldepunkt for å tidsfesta andre funn og handelsvegar.

    For Østerdalen er dette funnet òg ei påminning um at dalen har vore ein møtestad for pengar og ferdsel i over tusen år. Det er lett å tenkja på vikingtidi som kyst og skip, men skatten syner at innlandsbygdene tok del i dei store straumane.

    Når ein slik skatt kjem for dagen, er det ikkje berre metallet som glitrar. Det er soga um eit land som fann si eiga røyst, og um ein konge som vart både heilag og historisk. Det er verdt å ta vare på.

    Kjelde: NRK

  • Her skal kongeminni uppbevarast til æveleg tid.

    Her skal kongeminni uppbevarast til æveleg tid.

    Kva skal til for at eit minne ikkje bleiknar? For dei som samlar minne um kong Harald, er svaret eit arkiv bygt for æva. Det er ikkje berre gjenstandar som vert sette i system; det er eit stykke norsk soge som fær ein trygg heim.

    Dei gjer dette, som dei sjølve segjer, «av respekt for kong Harald». Men orsaki stikk djupare enn ein einskild person. Eit slikt arkiv samlar ikkje berre kongen sine eigne papir og minne. Det samlar og vitnemåli frå alle dei som hev brukt tid på å skriva, fotografera, samla og sortera. Respekten gjeld difor både kongen og det store, stille arbeidet som ligg attum.

    Når minne vert tekne vare på for æva, fær dei ei ny rolle. Dei sluttar å vera private og vert ein part av den felles soga. Brev, fotografi og små gjenstandar kann fortelja um kvardagen, høgtidene og vendepunkti i eit langt liv. For eit folk er slike kjelder meir enn kuriosa. Dei er bruer millom ættledene, og dei gjev historiebøkene kjøt og blod.

    Det er òg noko språkleg vakkert ved eit slikt arbeid. I eit arkiv som skal vara i mannsaldrar, ligg ikkje berre namni til kongehuset. Der kann og liggja helsingar og brev der målføri frå bygd og by møtest. Slik vert arkivet ein stille vaktar for både soga og målet. Det er lærerikt å tenkja på at det som vert lagt ned i dag, ein gong vil verta lese av folk som ikkje er fødde enno.

    I ei tid då mykje vert gløymt etter få dagar, er det noko sterkt ved å byggja for æva. Det krev tolmod, orden og eit godt fagleg lag. Dei som tek på seg dette, gjer ei god teneste for komande ættleder. Dei spør ikkje kva som er mest synleg no, men kva som vil ha verd um femti eller hundre år.

    Difor er dette nyhendet noko å gleda seg over. Det syner at det finst ein vilje til å halda fram soga, ikkje som ein stiv monolog, men som ein levande samtale millom fortid og framtid. Kong Harald sine minne fær ikkje berre ein plass i eit magasin. Dei fær ein heim der dei kann tala til nye ættleder, lenge etter at den tidi dei sjølve lever i er runni ut.

    Kjelde: Bergens Tidende

Fylg oss: YouTube Telegram
Meld deg inn i Vestlandske Mållag

Få dei fem viktigaste sakene frå Vestmennene rett i innboksen - éin e-post i veka.

Andre prosjekt: Fjordgefluster.no Nordisches.se Maalmannen.no