Vestmennene

Tag: tradisjon

  • Ser du kven dette er?

    Ser du kven dette er?

    Det er ikkje kvar dag ein fær høyra ein biletkunstnar segja at ho kosar seg med arbeidet sitt. Når Inga Dalsegg frå Rindal segjer dette, er det noko meir enn ei lita setning. Det er eit teikn på at skapargleda framleis er levande, og at ho ikkje er rædd for å syna ho.

    Spursmålet som fylgjer verket – «Ser du kven dette er?» – gjer noko med den som ser. Det stoggar ein midt i rørsla og gjer at ein ser ein gong til. Slike spursmål er ikkje berre ord; dei er ei dør inn i eit anna rom. Når ein kunstnar vågar å setja fram ei slik gåte, tyder det at ho stolar på at verket hennar sjølv kann tala.

    For ein biletkunstnar frå Rindal ligg det noko fint i å bera med seg ei bygd med sterke handverkstradisjonar. Rindal er ikkje den største staden i landet, men det er ofte frå slike miljø at dei mest varige uttrykki kjem. Nærleiken til landskapet, til årstidene og til det daglege arbeidet set merke i det som vert skapt. Når Dalsegg fortel at ho kosar seg med det, er det lett å tenkja seg at denne ro og denne gleda hev fenge leva i det ho lagar.

    Å kosa seg med noko er ikkje det same som å taka lett på det. Det er å finna ei djup glede i sjølve arbeidet, i penselstroki, i fargevalet og i den stille konsentrasjonen. Denne gleda smittar. Eit verk som er laga med gleda, møter ofte tilskodaren med open famn. Det treng ikkje forklåring; det treng berre å verta sett.

    Her ligg det og ein liten lærdom for den tidi ein lever i. Mange jagar etter det store og det snøgge. Ein kunstnar som tek seg tid til å kosa seg med detaljane, minner tilskodarane på at det framleis finst verdiar i å gjera noko grundig. Det er ei motvekt til maset, og det er vel verd å heidra.

    Når ein stend framfor verket og fær spursmålet «Ser du kven dette er?», er svaret kanskje ikkje det viktigaste. Det viktigaste er at nokon hev laga noko som fær tilskodaren til å stogga og undrast. I ei tid der bilete susar forbi i eit rasande tempo, er det eit lite under at eit einskilt verk kann halda på merksemdi til den som ser.

    Inga Dalsegg frå Rindal hev med få ord minnt tilskodarane på noko stort: Gleda i arbeidet er ikkje noko å gøyma; ho er noko å syna fram. Og når ho segjer at ho kosar seg med det, er det ikkje vanskeleg å tru at denne gleda vil halda fram å setja spor i norsk kunstliv.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Minneord: Tore Erlandsen

    Minneord: Tore Erlandsen

    Det er ei eigi stille som oppstår når ein klarinettist ikkje lenger er der. Tore Erlandsen døydde fyrste august i Lillehammer, etter ein lang sjukdomsperiode.

    Klarinetten er ikkje eit instrument som berre fyller eit rom med ljod. Han hev ei røyst som ligg nær mannemålet; ho kann både lysa og bera. Når ein musikar med ei slik røyst tegjer, er det mange tonar som aldri kjem att. Men dei tonane som alt er spela, held fram med å leva i minnet til dei som høyrde deim.

    I Lillehammer, og i bygder og byar kring heile landet, er det mange som kjenner verdien av ein god klarinettist. Ein slik musikar sit ikkje alltid i dei store salane. Han sit i korpset, i orkesteret, i kyrkja, på skulefesten og i minnestunder. Han gjer kvardagen rikare for eit heilt lokalsamfunn, ofte utan at nokon tenkjer over kor mykje det tyder. Når ein av desse røystene vert borte, vert det klårt at musikken ikkje er noko som lagar seg sjølv. Han vert bore fram av einskildmenneske.

    At sjukdomen var lang, gjev rom for ei påminning um at eit liv i musikken ikkje sluttar med sjukdom. Tonane som Erlandsen hev gjeve frå seg, er ikkje burtkomne. Dei finst i øyro og hjarto til alle som sat og lydde. Og dei einskildpersonane som stod han nær, fekk tid til å syna omsut i ein vanskeleg sluttfase. Det er eit ljospunkt i eit elles tungt minneord.

    Klarinetten hev vore med i norsk musikkliv i fleire mannsaldrar, frå militærmusikken til spelmannslaget og inn i vår tid. Hans etterfylgjarar er overalt: unge og vaksne som øver på skalaer, pussar røyrblad og lærer seg å binda tonar saman. Når ein utøvar døyr, er det ei påminning um at denne levande tradisjonen alltid er avhengig av at nokon tek han vidare. Minneordi som no vert skrivne, er difor ikkje berre eit farvel. Dei er eit vitnemål um at Erlandsens innsats hev vore verdifull, og at musikken hans framleis hev noko å segja.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • «Full jol altfor tidleg»: – Brot på 1100 års tradisjon

    «Full jol altfor tidleg»: – Brot på 1100 års tradisjon

    Elleve hundre år er lang tid å halda ein tradisjon i hevd. Difor er det noko å merka seg når nokon no ropar at joli kjem for tidleg. Men kanskje er det ikkje tradisjonen som sviktar, men måten ein les han på.

    Den lange lina tel i denne saki. Joli i Norden er eldre enn den kristne høgtidi; ho er knytt til vintersolkverv og voni um at ljoset skal venda. Adventi, med sine fire veker fyre jolekvelden, kom seinare til. Når folk i dag tenner adventsljosi tidlegare enn kalenderen vil, tek dei ikkje livet av tradisjonen. Dei vitnar um at trongen til ljos og samhald i mørketidi er levande. Det er ein trong som hev bore joli gjennom mannsaldrar.

    Det er lett å sjå på tidleg julepynt som eit brot med gamal sed. Men sed og skikk hev alltid endra seg. For hundrad år sidan var det ikkje vanleg med elektriske joleljos i glasi; no er dei ein del av jolegleda. Det nye fær ikkje alltid plass i det gamle, men ofte veks det fram or den same roti. Den som ynskjer seg jol alt i november, lengtar ikkje etter ein kalender, men etter ein heimleg varme og eit håp um at mørkret ikkje skal vara.

    Og når nokon talar um 1100 års tradisjon, er det i seg sjølv eit vitnemål um kor sterk denne høgtidi er. Få andre ting i kvardagen hev overlevt så lenge. Det er ikkje eit veikt kulturminne som må vernast mot endring; det er ein levande skikk som hev teke upp nytt i kvart ættledd. At diskusjonen um rett tid for jol dukkar upp år etter år, viser at joli enno er viktig nok til at folk bryr seg. Det er eit gledelegt teikn i ei tid då mykje elles kan verka flyktig.

    Advent tyder «koma», og i kyrkja er ventetidi like viktig som sjølve høgtidi. Når handelsstanden byrjar joli tidleg, kann ein velja å sjå det som ei utfordring til å gjera ventetidi til noko meir enn kjøp og stress. Familiane kann nytta den tidlege jolelengten til å skapa sine eigne små ventetider med ljos, song og forteljingar. Tradisjonen er ikkje truga av tidlege nissar; han vert styrkt når folk sjølve tek eigarskap til han.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • 20 strålande år: – Me håpar det held fram.

    20 strålande år: – Me håpar det held fram.

    Tre konsertar i veka, veke etter veke, i tjuge år. Det er ikkje lenger eit tilbod; det er ein stad som pustar. Bak tala – yver 3000 konsertar og kring 300 000 tilhøyrarar – ligg noko meir enn flaks.

    Ein kann rekna på det: 3000 konsertar på 20 år gjev 150 konsertar i året, eller nesten tre i veka. Når sumarferiar, jolehelger og andre heilagdagar vert dregne frå, tyder det på at scenen sjeldan har vore mørk. Slik jamn drift er ikkje vanleg i kulturlivet. Mange konsertstadar slit med å fylla ein kalender frå månad til månad; her har rytmen halde seg år etter år.

    Dei 300 000 tilhøyrarane er heller ikkje berre eit tal. Kvar og ein av dei har teke med seg ein song heim, ein samtale med ein granne, kanskje fyrste konserten til eit barn. Ein heil by og vel så det har gjenge gjennom dørene, og mange har kome attende gong etter gong. Det er slik ein konsertstad vert ein del av sjølve minnet til ein by eller ei bygd.

    Det som gjer soga endå sterkare, er at arrangørane ikkje ser ut til å vera mette. Dei håpar berre at det held fram. Eit slikt håp er ikkje eit uttrykk for usikkerheit; det er eit uttrykk for at scenen enno har rom for nye songar, nye røyster og nye generasjonar. Tjuge år er lang tid nok til å ha vorte vaksen, men likevel ungt nok til å byggja vidare.

    Når nye tjuge år ein gong skal summerast, er det ikkje sikkert at tala vert dei same. Musikklivet skiftar, publikum skiftar, og teknologien skiftar. Men det som alt er vunne, er ei tillit mellom scenen og publikum som ikkje let seg kjøpa for pengar. Den tilliten er bygd kveld etter kveld, konsert etter konsert, i medgang og motgang.

    Difor er det grunn til å gleda seg over det som har vore, og endå meir over det som kann koma. Ein konsertstad med 3000 kveldar bak seg har ikkje berre overlevd; han har skapt ein vane som folk ikkje vil vera forutan. Og når ein heil by eller bygd samlar seg um ein slik vane, då held ikkje musikken berre fram – han veks.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Feira ti år, men har éi bekymring.

    Feira ti år, men har éi bekymring.

    200 000 menneske er ikkje eit tal ein gløymer med det same. Når eit lokalt kulturtiltak når so mange gjennom eit heilt tiår, fortel det um noko meir enn einskilde høgdepunkt. Det fortel um ein stad der folk vil møtast, og um eit arbeid som hev halde fram år etter år.

    Nærare 3000 arrangement på ti år svarar til um lag tre hundrad kvart einaste år. Det er eit tal som krev meir enn eldhugar; det krev organisasjon, frivillige, utøvarar og eit publikum som kjem att. At so mange har funne vegen dit, er ei røyst for alt det lokale kulturlivet kann tyda.

    Tiårsjubileet er difor ikkje berre ein festdag. Det er eit prov på at tiltaket hev vorte ein del av livsrytmen i bygdi. Mange av dei som kom fyrste året, har kanskje fått born som no sit i same salen. Slike band veks ikkje fram på ei natt; dei vert skapte gjennom små, faste møte.

    Når den daglege leiaren likevel nemner ei saki som uroar, er det ikkje noko som svekkjer jubelen. Det er tvert um eit teikn på ansvar. Ei verksemd som hev levt i ti år, møter nye spursmål: korleis ein skal fornya seg utan å missa sjeli si, korleis ein skal opna døri for nye generasjonar, og korleis ein skal tryggja økonomien. Slike spursmål er ikkje veikskapar; dei er ein naturleg del av det å byggja noko varig.

    Soga um norsk kulturliv er full av døme på at tiårsmerket er eit vendepunkt. Dei komande åri vil syna om denne jubelen markerer byrjingi på noko endå større. Med 200 000 menneske og nærare 3000 arrangement i ryggen, er det all grunn til å møta morgondagen med både glede og ro. Det som hev bore frukt i ti år, hev røter djupe nok til å standa stormen.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Døydde før han fekk arrangert jolekonsert nummer 40. No tek vener over ansvaret.

    Døydde før han fekk arrangert jolekonsert nummer 40. No tek vener over ansvaret.

    Talet 40 er ikkje noko kvardagsleg tal for ein jolekonsert. Ein mann som hev halde ein slik konsert gong etter gong i fire tiår, hev skapt noko som er større enn eit enkelt arrangement. Han hev skapt ein møtestad.

    Dalen døydde fyrr han sjølv fekk skipa til den 40. konserten. Men i staden for å lata tradisjonen døy med honom, tok dei som stod honom nær yver ansvaret. Den 17. desember skal den 40. jolekonserten likevel ganga av stabelen.

    Det segjer noko stort um kva ein konsert kann tyda for eit bygdelag. Når nokon tek yver eit ansvar som ikkje er deira eige, er det ikkje fyrst og fremst av plikt. Det er av kjærleik til det som vart bygt upp.

    Ein jolekonsert som hev vore halden i 39 år, er ikkje lenger berre ein konsert. Han er eit ledd i sjølve jolefeiringi, eit fast punkt i mørkret, ein stad der born og vaksne hev sete side um side. Slike tradisjonar hev ei tyngd som ikkje let seg måla i billettar.

    Jolekonsertar hev ei serskild stilling i den mørkaste tidi på året. Dei samlar folk kring song og ljos når dagane er stutte. Ein konsert som hev vore der i 40 år, er som eit fyrtårn i mørkret; folk veit at dei kann koma dit og kjenna seg heime.

    Den som hev stade for 39 konsertar, hev sett born som fyrst kom i armane på foreldri, seinare kom med eigne born. Slik vert eit arrangement ein del av eit større bilæte: det bind saman år og ættleder. Når vener tek yver, er det dette bilete dei ber vidare.

    Når dei næraste no tek ansvaret, syner dei at mannen ikkje berre skipa til ein konsert. Han lærde eit heilt lag korleis ein ber ein tradisjon. Det er kanskje den største gåva ein organisator kann gjeva frå seg: at verket lever vidare når han sjølv ikkje lenger er der.

    Den 17. desember skal songen ljoda på nytt. Det vert ikkje ein konsert som berre minnest det som var. Det vert ein konsert som syner at ein levande tradisjon ikkje stend og fell med ein einaste mann, men med dei som vel å bera han vidare.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Ballongar i formasjon og luftvern på motorvegar mot dronar. – Minner um scenar frå «Mad Max».

    Ballongar i formasjon og luftvern på motorvegar mot dronar. – Minner um scenar frå «Mad Max».

    Meir enn hundre år etter at dei fyrste sperreballongane steig til vers over skyttergravene, møter dei no eit av dei mest moderne våpni i lufti. Det høyrest ut som eit bilete frå ein film, men ballongane som heng i formasjon yver motorvegane, er ikkje kulisse. Dei er eit praktisk svar på ein ny trugsel.

    Allereie under fyrste verdskrigen vart sperreballongar nytta til observasjon og vern. Stålkablar under ballongane tvinga fiendtlege fly upp i høgdi, der bombetreff vart mykje mindre nøyaktige. Same grunntanken gjeld for dronane, som ofte flyg lågt for å snika seg under radaren. Ein ballong, ein vinsj og ein kabel kostar ein brøkdel av eit moderne missil, og kann setjast i verk utan årelang utdanning.

    Langs motorvegar, der kolonnar og kritisk infrastruktur treng vern, kann ei rekkje ballongar skapa ein korridor som dronane ikkje lett kjem gjennom. Slik vert vanlege vegar gjorde om til verna ruter med reiskap frå ei svunnen tid. Synet kann minna um noko frå «Mad Max», men under den dramatiske overflata ligg eit djupt praktisk handverk.

    Det er ei påminning um at gamle idear ikkje treng kastast på skraphaugen. Hjulet, seglet og ballongen hev fenge nye liv når tilhøvi endra seg. Det er ikkje eit steg attende; det er å nytta heile verktøykassa. Lokalsamfunn kann halda slike system ved like, noko som skapar lokale arbeidsplassar og byggjer upp att gamal dugleik. Det er ei stille form for motstandskraft.

    Når nye trugslar melder seg, er det ikkje alltid dei nyaste maskinene som gjer størst nytte. Stundom er svaret å finna i noko som allereie hev vore prøvt og funne verdfullt. Ballongane yver motorvegen minner um at framsteg og tradisjon ikkje er motsetnader, men to sider av same sak.

    Kjelde: Aftenposten

  • «Klassisk musikks Taylor Swift» spelar inn konsertfilm i Nidarosdomen

    «Klassisk musikks Taylor Swift» spelar inn konsertfilm i Nidarosdomen

    Eit kyrkjeorgel er ikkje berre eit instrument; det er ei heil verd av luft, tre og metall som pustar i lag. Når ein organist med millionar av fylgjarar på nett no spelar inn konsertfilm i Nidarosdomen, møtest gamalt handverk og ny formidling på ein måte som gjer godt for både musikken og bygningen.

    Ho vert ofte kalla ein slags Taylor Swift for den klassiske musikken, og det er ikkje vanskeleg å skjøna kvifor. Gjennom korte videoar og direkte sendingar hev ho gjort kyrkjeorgelet til noko levande for eit ungt publikum som kanskje aldri hev sett foten i ein katedral. No vil ho visa fram Nasjonalheilagdomen i Trondheim til heile verda – ikkje som eit støvete museum, men som ein stad der ljodet framleis brusar.

    For Nidarosdomen er dette eit naturleg steg. Kyrkja hev vore eit samlingspunkt i meir enn ni hundrad år, reist over gravi åt Olav den heilage. Orgelet er ein nyare del av soga, men det ber den same tenesta: å lyfta tankane og samla folk. Når ein ung organist no set upp kamera og mikrofonar mellom steinveggane, fær ho ikkje berre fram si eiga glede. Ho byggjer bru mellom den gamle kyrkja og den nye tidi.

    Det er noko særskilt med ljodet i eit stort kyrkjerom. Tonane fær lang etterklang, og kvar einaste pipe læt som ei røyst i eit stort kor. I nettvideoane hennar ser ein korleis unge menneske fyrst vert forundra og sidan gripne. No fær dei sjå heile konserten i ein film som kann rekkja langt ut over landegrensa. Det er eit døme på at tradisjon ikkje treng vera noko som stend stille. Han kann reisa med nye medium og finna nye lyttarar.

    For lokalsamfunnet i Trondheim er òg dette ei påminning um kva byen eig. Nidarosdomen er ikkje berre eit bilete på postkort; han er eit rom der musikken fær leva. Når verda no fær sjå og høyra det, vil mange få eit nytt tilhøve til både orgelet og byen. Det er godt nytt for alle som er glade i kyrkjemusikk, og for alle som vil sjå at gamle rom enno hev noko å segja.

    Kjelde: NRK

  • Selde bakst for 10 millionar: Det hev vore eit intenst strev.

    Selde bakst for 10 millionar: Det hev vore eit intenst strev.

    Lukti av nybaka brød hev alltid samla folk. I Stjørdal hev denne lukti no fenge eit tal: over ti millionar kroner i omsetning på eitt einaste år for bakeriet Snurr. Det er ikkje berre eit drygt sal – det er eit teikn på at handverksbakst enno hev ein sterk plass i norske hjarto.

    Snurr Stjørdal opna dørene for alvor, og det fyrste heile driftsåret enda med både overskott og ei omsetning som fær mange til å sperra augoi. For eit lite, lokalt bakeri er slike sum noko som vitnar um ein utruleg innsats og ei etterspurnad etter noko meir enn berre mat. Det er forteljingi um tradisjon, kvalitet og det personlege møtet.

    Namnet «Snurr» kling godt i nynorsk munn. Det peikar på noko som er snurra saman – ein kanelsnurr, eit lite bakverk som er baka med omhug. Og nett denne handi, som kjevlar og snurr, er ein arv frå fedrane. Norsk bakartradisjon hev djupe røter, frå lefsa på kjøkenet til kakebordet ved høgtider. Når eit bakeri lukkast med å selja bakst for slike sum, syner det at folk ikkje gløymer smaken av det ekte.

    I Stjørdal, ein by med sterkt samhald, hev innbyggjarane teke imot Snurr med opne armar. Det er ikkje uvanlegt å sjå små og store i kø for å få med seg dagens ferske rundstykke eller ein saftig snurr til kaffien. Slik lokalt engasjement er verdfullt. Det byggjer identitet og gjev arbeidsplassar. Dessutan gjer det at pengane sirkulerer i nærmiljøet, noko som styrkjer heile bygdi.

    Intens jobbing ligg bak, som overskrifti fortel. Ein kann tenkja seg lange morgonar med deig som skal heva seg, omnar som arbeider for fullt, og tilsette som sveiper golv og ekspederer med eit smil. Det er kvardagsslitet som gjev utteljing. I ei tid der ein høyrer mykje um sentralisering og butikkdød, er slike solskinshistorier viktige. Dei syner at det lokale, personlege og velgjorte enno hev ein framtid.

    Snurr Stjørdal hev ikkje berre sett rekord – dei hev synt at god bakst og gode verdiar ber frukter. Når baksten smakar, og folk kjenner seg velkomne, kjem dei att. Og kanskje er det dette som er det verkelege overskotet: gleda over å skapa noko med hendene og dela det med andre.

    Kjelde: Adresseavisen

  • DirtPhunks, folkevise med rockegroove

    DirtPhunks, folkevise med rockegroove

    I 1802 drunkna Haavard Folkesson Hedde på veg til den store kjærleiken sin. Over to hundrad år seinare svingar gitarane i eit rockeband, og soga hans lever upp att i eit heilt nytt ljod. DirtPhunks hev no sleppt ei innspeling av «Håvard Hedde» der dei klæder folkevisa i stramme riff og eit tungt groove. Resultatet er ein liten påminning um at den norske folkemusikken ikkje er eit stykke støvut museumshistorie, men ein levande straum som berre ventar på nye røyster til å lata tonane renna.

    Det er noko djupt gripande i korleis ei vise kann binda saman tider. Haavard Folkesson vart døypt 16. juli 1758 og livnærte seg som ferdamann i eit samfunn der vandringsmannen ofte var ein framand i bygdene. Då han døydde i 1802, var det knapt nokon som skreiv namnet hans ned i embetsbøker – og likevel tok munnlege soger vera på forteljingi. I 1853 dukka visa upp på prent i M.B. Landstads «Norske Folkeviser», og frå den stundi hev ho halde seg ved lag, gjenom songarar som hev bore melodien frå led til led. No er stafettpinnen kasta vidare ut til eit rockeband, og det er ein siger for sjølve tradishjonen.

    For det er ikkje slik at folkemusikk er eit ferdig skrive kapittel som må vølast med silkehanskar. Tvert um: tradisjonsstoff lever berre so lenge nokon gjer noko nytt med det. Når DirtPhunks set sitt groove-preg på «Håvard Hedde» og blandar inn ein medley av andre norske klassikarar – frå folkeviser til Edvard Grieg – syner dei at det norske tonegarden ikkje er ei lukka bukt. Her er røter djupe nok til å tola både vreid gitar og bassgang. Som vokalisten i bandet, FH Baloo, hev sagt: Folkemusikken er eit felles eige, og ho vert halden i live av at folk spelar ho, uansett sjanger. Det er ei sanning so innlysande at ein kunne ynskja ho vart ropa ut i kvar musikkstove i landet.

    Det er dessutan eit merkelegt samantreff – eller kanskje ikkje – at den dramatiske forteljingi um Haavard Hedde kler rocken so godt. Rocken hev alltid hatt ein flikk av det tragiske, det fatale, den store lengsla. Når ein so tenkjer på at denne unge mannen sette yver ein fjord og miste livet for kjærleiken, er det som um dei to uttrykksformene finn kvarandre tvers gjenom tidi. At bandet blandar inn andre kjende tonar, gjer innspelinga til ei norsk identitetsøyving: ein kann draga kjensel på ein Grieg-melodi, men samstundes vert ein minnt på at 1700-talet er nærare enn ein trur.

    For vestlandsk målmann og folkemusikk-elskar er dette nyhendet ein liten skatt. Det viser at målreising og musikkreising hev same kjelde: ein respekt for det rotnorske, men utan frosen ærefrykt. Ei god folkevise er som ein gamal eikestokk – ho er sterk nok til at nye greiner kann skjota upp. Og når ein færøyar, ein døling eller ein sunnmøring høyrer «Håvard Hedde» på eit dansegolv med bass og trøkk, er det ikkje eit tap for tradisjonen; det er eit prov på at strekar frå 1802 framleis hev liv i seg.

    So lat gitarane runga, og lat soga um Haavard Hedde segla frå radiostasjon til strøymetenester. Denne innspelinga er ikkje berre eit musikalsk kuriosum – ho er eit døme på korleis ein kann ta vare på det gamle ved å la det møta det nye. For sjølv den djupaste tragedie kann verta umgjort til dans, berre ein held motet og gitaren stemd.

    Kjelde: Heavymetal.no

Fylg oss: YouTube Telegram
Meld deg inn i Vestlandske Mållag

Få dei fem viktigaste sakene frå Vestmennene rett i innboksen - éin e-post i veka.

Andre prosjekt: Fjordgefluster.no Nordisches.se Maalmannen.no