Author: AdminVestmennene

Det hender at dei store gjennombroti kjem i det små – i laboratoriet, i stilla, der ingen ståk og ropar. So og no, når danske granskarar hev meldt at dei hev klart å styra éin einsleg lyspartikkel i sving. Dette er ikkje berre eit framsteg i fysikken; det er eit varsel um at framtidi til internettet kann verta mykje tryggare enn den dagen me no lever i.

Me hev i fleire år høyrt um kvanteinternett – eit nett som ikkje lèt seg hacka, fordi sjølve laskapet i kvantemekanikken gjer at kvar ulovleg innblanding vert synleg med det same. Tanken er vakker, men vegen dit hev vore lang. Når danskane no hev klart å styra lyspartiklane – fotonane – på einskildnivå, er det som å få ein sentral brikke på plass i eit stort puslespel. Ein kann ikkje gjera eit kvantesamband utan å hava kontroll over kvart einaste signal; det er som å byggja ei bru der kvar stein må leggjast med varsemi.

Det som gjer dette sers gledelegt, er at det ikkje er nokon einsleg, stor institusjon som står bak, men eit nordisk samarbeid. Danmark og Noreg hev båe sterke tradisjonar for gransking, og når slike resultat kjem frå vår eigen kant av verdi, fær ein ei kjensla av at me ikkje berre er tilskodarar i den store teknologiske utviklingi. Me er med og legg grunnen.

Frå eit kvardagslegt syn kann ein spyrja: Kva hev dette med meg å gjera? Svaret er enkelt. Alt det me gjer på nettet – bankærend, samtalar, innkjøp – er i dag sårbart for åtgang frå uynskte hender. Eit kvantesamband vil gjera at slike innbrot vert umoglege. Det er ikkje nokon magi, men reint naturvitskap: når ein freistar å avlytta eit kvantesignal, vert signalet endra, og avsendaren veit med ein gong at nokon er på ferde.

Det er lenge sidan fyrste kvantedatamaskin var berre ein draum. No ser me små, men sikre steg mot noko som kann verta like vanlegt som dagens internett. For oss som set pris på fridom og tryggleik i den digitale kvardagen, er slike nyhende ikkje berre tekniske – dei er von. Von um at det er råd å byggja noko som ikkje kann brotast. Og vona kjem ofte frå dei minste partiklane.

Kjelde: Forskning.no

Det er eit gledelegt teikn på framtidi når ein organisasjon som Tekna no tek til å tala um at heile folket må skjøna meir av teknologien. I heile den norske kulturhistori hev det vore ei spenning millom boki og verktøyet, millom den lærde og den praktiske. Men i vår tid, når kunstig intelligens og datamaskinone alt hev funne vegen inn i kvar einaste stova, er det ikkje lenger moglegt å halda seg utanfor.

Presidenten i Tekna hev rett i at me må heva grunnforståingi for teknologi i heile folket. Dette er ikkje eit spursmål um å gjera alle til ingeniørar eller programmerarar – det er eit spursmål um å gjeva folk den kunnskapen dei treng for å kunna taka sjølvstendige val i ei verd som vert meir og meir styrd av teknologi. Når ein bonde i dag skal velja mellom ulike gjerdselskapingssystem, eller når ein lærar skal vurdera digitale læremiddel, eller når ein vanleg huslyden skal tryggja heimen sin mot datainnbrot – då treng ein ikkje vera ekspert, men ein treng ei viss roynsla og ei viss forståing.

Det er her den norske tradisjonen med folkeopplysing kjem inn. Slik me i si tid hadde norskdomsrørsla og folkehøgskulone som bygde bru millom boki og bonden, slik treng me no nye former for teknologisk folkeopplysing. Ikkje for å gjera alle til spesialistar, men for å gjera alle i stand til å taka stilling til dei store teknologiske spursmåli som rører ved samfunnet – kunstig intelligens i skulen, overvaking i offentlege rom, personvern på nettet.

Det er eit framifrå døme på kva som kan gjerast når me ser på dei mange opne kursi og nettressursane som alt finst på norsk. Biblioteki landet rundt byd på kurs i digital dømmekraft, og mange frivillige lag og organisasjonar hev teke ansvar for å læra eldre og yngre opp i grunnleggjande teknologi. Dette er ein norsk modell som byggjer på lokalt engasjement og friviljug arbeid.

Lat oss vona at denne røysti frå Tekna ikkje berre vert ein skuring i lufti, men at ho fører til handling. For i ei tid der teknologien endrar seg raskare enn nokon gong, er det ikkje nok at berre ekspertane skjønar seg på det – me treng at heile folket kan taka del i den store samtalen um framtidi. Det er slik me tryggjer demokratiet og skapar den teknologiske tryggleiken som Norge treng i dei komande åri.

Kjelde: Forskning.no

Me lever i ei tid der straum og tryggleik er tettare samanknytte enn nokon gong. Ikkje lenge sidan var det berre vêr og vind som kunne taka straumen frå oss; no må me ogso tenkja på dei usynlege fiendane, dei som sit med tastatur og vonde tankar langt borte. Når forskarar no peikar på fem viktige grep som kan gjera straumforsyningi tryggjare mot dataåtak, er det ikkje berre ei torr sak – det er ei påminning um at me framleis hev noko å seia, me som bur her ute ved kysten.

Det fyrste som slær meg, er at rådi ikkje handlar um ny og dyr teknologi, men um gamal kunnskap og godt handverk. Dei segjer at me treng folk som kan reparera kraftliner – ikkje berre folk som kan laga KI-appar. Dette er eit godt døme på at den gamle kunnskapen og dugleiken frå eit kvart liv ikkje må gløymast i ei tid då alt skal verta digitalt. Det er dei som kan arbeida med hendene, som kan klatra i mastone og byta ut ein skadd transformator, som er den fyrste vernemuren mot eit ækte åtak. Utan deim er sjølve nettet berre eit skjørt bilæte på papir.

Eit anna av grepi er at ein bør ha fleire reservevegar og redundans i systemet. Dette minner um dei gamle bygdemiljøi, der ein alltid hadde ein reserveplass for både folk og dyr. Ikkje alt kan stola på den same leidningi eller det same datasenteret. Spreidd tryggleik er den beste tryggleiken – det lærde me av dei gamle kringkastingssystemi, som ofte var bygde med fleire sendarar, so ein ikkje miste kontakten heilt um ein svikta.

Så er det talet um at ein må ha folk som kan tenkja som systemtenkjarar – ikkje berre som spesialistar på eitt lite område. Dette er den same tanken som gjer at ein bonde må kunna både pløgja, så og hausta, og ikkje berre sitja med teoretisk kunnskap um jord. Straumnettet er eit stort, levande samanhengande system; ein kan ikkje verstå det berre ved å sjå på ein liten del.

Alt i alt syner desse grepi at det ikkje er nok berre å setja inn fleire brannmurar og antivirus. Tryggleik hender i det daglege arbeidet, i dei mange millimetrane av kopar og stål som bind landet saman, og i dei mange hendene som held det ved like. Det er ei gledeleg sanning at den teknologiutviklingi me hev i dag ikkje gjer gamal dugleik umoderne; ho gjer han heller viktigare. For når straumen renn still og trygg, både i ljose og i myrke, kan me takka både dei nye og dei gamle arbeidsgrepi for at me framleis hev varme i stovo og ljos i glaset.

Kjelde: Forskning.no

Det er ikkje kvar dag at ein fær eit så gledelegt og uventat resultat som detta: at elbilbatterii ikkje slitar seg ut so fort som mange hev frykta. Tvert um syner no ferske tal frå store undersøkingar at batterikapasiteten held seg mykje betre enn venta. Når ein elbil vert ti år gamal, hev han framleis um lag 80 prosent av den upphavelege kapasiteten. Det er eit resultat som gjer at ein må spyrja seg sjølv: Kva er grunnen til at me so ofte hev trutt det verste?

Ein viktig faktor er at batteriteknologien hev gjort store stig frametter dei siste åri. Dei fyrste elbilane hadde batteri som ikkje tålte år og dag so godt som dei nyare. Men i dag vert det nytta meir avanserte litium-ion-batteri med betre kjemiske eigenskapar. Samstundes hev biltilverkarane lagt meir vinn på å styra temperaturen i batteripakki, so ho ikkje vert ovheit eller ovkald. Det er nett denne styrde temperaturen som er ein av dei største grunnane til at batterii varar lenger.

Det er elles noko stillferdig storarta ved å vita at det me hev bygt i ti år – elbilane og infrastrukturen kring deim – ikkje er eit kortsynat prosjekt, men eit som hev framtidi for seg. Mange av dei fyrste elbil-eigarane var pionerar som tok på seg uvissa. No vert den uvissa mindre og mindre. Det hev ein positiv ringverknad: færre kjem til å kvida seg for å kjøpa ein brukt elbil, og det gjer at heile marknaden vert meir robust.

Og so er det ein annan side av saki som er vel so viktig. Batterii som held seg so lenge, gjer at elbilen ikkje treng å verta skrapa etter ti-tolv år. Det er godt nytt for miljøet, for det er nettopp produksjonen av batteri og bilar som hev størst utslepp. Når ein bil kan verta nytta i mange attaatte år, vert heile klimareknestykket betre.

Det er lett å gløyma at teknologisk framgang ikkje alltid hev so dramatiske steg som me les um i overskrifter. Ofte er det dei stille forbetringane – eit betre kjølesystem, ein nyare batterikjemi, meir erfaring frå bilistar i verda – som gjer at eit produkt vert vera. Og nett detta er tilfelle med elbilbatterii. Det er ikkje eit einaste, stort gjennombrot, men ei rekkja av små, samla framsteg som gjer at me no kan sjå på ti år gamle elbilar med same tillit som me ser på ein godt vedlikehalden bensinbil.

For den som hev ein elbil, eller tenkjer på å skaffa seg ein, er detta ei særs god nyhend. Og det minner oss um at me skal hava tol og tru på at dei som arbeider med teknologi, veit kva dei gjer. Når me fær høva so mykje uromelding um alt som kan gå gale, er det varmt å få eit so klårt og positivt bevis på at det meste går rette vegen.

Kjelde: Forskning.no

Det er ikkje kvar dag at ei teknologisk nyvinning fær ein til å stogga midt i kaffikoppen og spyrja: Hev dei verkeleg gjort det no? Men når eit finsk føretak hev gjort krav på å ha løyst den store batterigåti – med eit batteri som lader på fem minuttar, varer i 100.000 syklar, og er både trygt og billegt – då er det grunn til å lyfta på augnebryni. I ei tid då heile den grøne omstillingi stoggar og fell på korleis me fær energien til å flyta, kan detta vera eit av dei store stortingsstundi i teknologi-soga.

Det som fengjer meg mest, er ikkje sjølve tala, so imponerande dei enn er. Det er den lange og stillferdige tradisjonen av nordisk oppfinnsamdom som hev ført fram til detta. Frå dynamoen til Michael Faraday til dei moderne batterifabrikkone, hev det alltid vori folk som hev seti seg fyre å laga noko betre, ikkje berre billegare. Det finske føretaket hev arbeidt i skuggen av dei store gigantane, men no stig dei fram med eit produkt som kan snu heile bili og energibransjen på hovudet. Det er eit døme på at dei små landi, med sitt sterke fokus på utdanning og forsking, enno hev noko å bidra med.

Um ein ser på tala, er det serskilt levetidi – 100.000 ladesyklar – som fær ein til å tenkja. Det vil segja at eit slikt batteri kan vara lenger enn sjølve maskinone det er i. Då hev me ikkje berre løyst problema med rekkevidd og ladetid, men ogso med avfall og resirkulering. Og når dei segjer at det er «ekstremt sikkert», er det ei von om at me slepp å sjaa fleire brannar i el-bilar eller i energilager.

No stend me att med spursmålet: Er detta for godt til å vera sant? Histori vitnar um at mange store lovnadar hev runni ut i sanden. Men det er ogso slik at dei store framstegi ofte kjem frå dei som ikkje gjev seg. Um Donut Lab hev rett, stend me ved byrjingi på ei ny tid – ei tid der batteriet ikkje lenger er den svake lekkjen i den grøne kjedi. Og det er ei framtid som er vel verd å sjå fram til.

Kjelde: Forskning.no

Det er ikkje kvar dag at ei utsøkt og ofte oversett plaga fær so stort og framsynt merksemd som syndromet «tørre augo». Men nett detta hev hendt no, når kunstig intelligens vert teki i bruk for å finna fram til den rette hjelpi raskare og tryggjare. Det ligg noko djupt menneskjelegt i at me vil lindra liding som er usynleg for andre, men svært plagsam for den som lid. Ein turr og svien i augo er ikkje berre ei ubehageleg kjensla – det kann forringa livskvaliteten og giera det vanskeleg å arbeida eller lesa.

Ved å nytta kunstig intelligens i arbeidet hjå augolekjarane, opnar det seg ei ny dør til meir målretta og effektiv hjelp. I staden for at lekjaren må gissa seg fram gjenom ei rad med prøvor og undersøkingar, kann datamekanismi finna ut kva slag undersøkingar som gjev mest gagn for den einskilde pasienten. Dette sparer både tid og krefter, og ikkje minst kann det føra til at ein fær den rette behandlingi mykje snarare enn før.

Men det mest positive er at detta ikkje handlar um å byta ut menneskje med maskin. Tvert um – det handlar um å gjeva augolekjaren eit betre reidskap til å bruka den kunnskapen han alt hev. Den kunstige intelligensen er som eit verktøy, ikkje ein erstattar. Han kann analysera store mengder med data og finna mønster som eit menneskje ikkje so lett ser, men det er framleis lekjaren som tek avgjerdi og som møter pasienten med medkjensla og forstand.

I eit større perspektiv ser me korleis teknologi og gamal lekjekunst kann gå hand i hand. Det er ikkje noko modern som stemplar det gamle som utidsmessigt. Tvert um er det eit døme på at menneskja hev laga seg eit nytt reidskap til å forstå si eigi liding betre – og til å finna fram til dei beste løysingane. So kan ein snart segja at tørre augo hev fenge seg ein ny og trugen ven i den kunstige intelligensen.

Kjelde: Forskning.no

Det er noko djupt menneskjelegt i å kunna finna fram. Frå dei første sjøfararane som las stjernone og strømane, til i dag, då me let eit nett av satellittar visa oss vegen. Men kva um detta nettet rakna? Um signali frå romet slokna, anten av teknisk svikt eller viljande ufred? Då stend me att med ei gamal uro: å missa kompasset midt i det opne havet. Men nett i denne uroi finn me eit lyspunkt, eit døme på at den nyaste teknologien ikkje er so skrøpeleg som me stundom ottast. For no hev forskarar og ingeniørar utvikla kvantesensorar som kann syna vegen utan hjelp frå satellittar.

Dette er ikkje berre ei nyhending for tryggleiken. Det er og ei påminning um korleis gamal kunnskap og nye røynsler kann gå upp i ein høgre eining. Ein kvantesensor måler ikkje posisjonen etter signal utanfrå, men etter korleis atomi og partiklar rører seg i sjølve innretningi. Det er som å finna vegen ved å lytta til den innste rytmen i verdi, ei slags ny-norrøn kunstart. For den som hev fylgt den norske målstrævi, er det lett å kjenna att tanken: at det me hev ihuga og tatt vare på – anten det er målet, historia eller teknologi – kann verta sjølve redningi når ytre støtter sviktar.

I eit lengre perspektiv minner detta um korleis kystfolket vårt alltid hev måtta lita på eigne evner. Ein fiskebåt utan GPS i 1980 var ikkje hjelpelaust; mannskapen las landemerke og kjende strømane. No fær den same åndi eit nytt verktøy. Når me les um kvantesensorane, ser me ikkje berre ei våpning mot ein framtidig krise, men og ei stadfesting av at evna til å tenkja nytt og byggja på gamal grunn er levande i Noreg. Det er ei glæde å sjå at medan sume slovar og ventar på at noko skal koma utanfrå, so arbeider andre stillferdig med å gjera oss frægare og tryggare. Slik held me fram med å finna vegen, anten stjernone lyser eller ikkje.

Kjelde: Forskning.no