Tag: romfart

Rakettdelar hamnar i havet – ingen har upprydjingsansvar.

Ingen eig ansvaret for det som ligg att på havbotnen etter rakettane. Brukte rakettdelar søkk ned i djupet, og regelverket som kunde ha sagt kven som skal rydda, finst ikkje. Men nett denne mangelen kastar ljos over noko Noreg alt er flink til: å finna løysingar der andre ser eit tomrom.

Det er lett å lesa nyhendet som ei klage. Landet satsar mykje på romfart, men det som vert att etter oppskytingane, får liggja. Ein kann like gjerne snu det på hovudet. Når det ikkje finst reglar, er det heller ingen som stengjer vegen for den som vil ta ansvar frivillig. Og her kann norsk maritim erfaring koma inn.

I meir enn hundre år hev norske reiarlag og verkstader bygt utstyr for å handtera tunge ting i ope hav. Frå oljeplattformer til undervassrobotar ligg det ein stor kunnskap i landet. Det er ikkje noko nytt at nokon må ned på store djup for å henta upp metall som ikkje høyrer heime der. Skilnaden er berre at denne gongen ligg det ikkje ein kontrakt og ventar; det ligg ei moglegheit.

Historisk hev slike tomrom ofte vorte til nye tiltak. Då dei fyrste oljeutvinningane byrja, var det og uvisse kring ansvaret for utslepp. Sidan voks det fram eit heilt apparat for reinsing og tryggleik. Det same kann skje med romavfall i havet. Ein treng ikkje venta på eit internasjonalt byrå; ein treng berre nokon som ser at botnen er ein arbeidsplass som kann gje meining.

Det er heller ikkje småe ting ein talar um. Rakettdelar kann vera store konstruksjonar, og å henta dei upp krev nøyaktig planlegging og godt utstyr. Men når slike delar fyrst er tekne på land, er metallet i deim ofte fullt mogeleg å smelta um og nytta på nytt. Aluminium og stål frå rakettdelar mistar ikkje eigenskapane sine av å ha lege i sjøen. Soleis kann eit problem på havbotnen verta til råstoff for nye bygg eller nye maskinar.

Det er lett å segja at ingenting vil skje før reglane kjem. Men reglar kjem sjeldan fyrst. Dei kjem oftast når nokon hev vist at det let seg gjera. Ein kann tenkja på dei fyrste losane som tok skip inn til farlege hamner utan at nokon hadde bede deim. Dei skapte ein ny praksis, og sidan vart praksisen lov.

Her ligg det eit rom for både ingeniørar, studentar og verft. Ei utfordring utan eigar er ikkje berre eit hol i lovverket; det er ei open dør. Noreg hev både kyst, kompetanse og kapital til å gå fyrst. Då vert ikkje saki at ingen hev ryddeansvar. Då vert saki at nokon kann ta det ansvaret og visa kva verd det er.

Kanskje er det nett slik framtidige generasjonar vil sjå på denne tidsbolken. Ikkje som då ein let rakettdelar liggja i havet, men som då nokon byrja å henta deim upp att. Det er eit ljos i ei sak som elles ser grå ut.

Kjelde: NRK

October 20, 2026
Månepioneren Margaret Hamilton er daud.

Ein rakett er synleg, men koden som styrde han, var det ikkje. Då Apollo 11 nærma seg månoverflata i 1969, var det Margaret Hamilton si programvare som heldt datamaskinen roleg nok til å fullføra nedstigingi. No er ho borte, 90 år gamal.

Det høyrest ut som eit under, men det var ikkje trylling. Det var eit arbeid med logikk, strukturar og tusundvis av små avgjerder som måtte stemma saman. Det var programvara hennar som syrgde for at Apollo 11 kom trygt ned på månen, og den innsatsen gav verda eit nytt bilete av kva programvare kann gjera.

For mange som veks upp i dag, er datamaskinar og programvare noko ein berre hev. Det er lett å gløyma at nokon måtte byggja dette faget frå grunnen av. Ho var med og synte at programvare ikkje er eit vedheng til maskineriet, men eit eige fag med eigne krav til orden og tankeklarleik.

I ei tid då mange trudde at datamaskinar berre var skrivemaskinar med ljos, arbeidde ho med system som måtte svara på sekundet. Då romferder var nye, var det ingen lærebøker å slå upp i. Ho måtte finna vegen sjølv, og det gjorde ho med ei nøysemd som sidan hev vore eit førebilete.

Det er ei soge som ikkje berre høyrer romfarten til. Ho minner folk um at store sprang ofte kjem av små, presise tankar. Eit menneske som sit med papir og blyant, kann endra kva det vil segja å vera trygg i ei ny verd.

I dag styrer programvare alt frå sjukehusutstyr til bilar, og mange av dei prinsippi som vart utvikla for Apollo, ligg framleis i botnen. Når ein set seg inn i korleis ein datamaskin skal taka imot uventa signal og likevel halda fram, går tankane attende til det arbeidet som vart gjort for meir enn femti år sidan.

At ho no er borte, 90 år gamal, gjer ikkje denne soga mindre levande. Tvert imot vert ho ei påminning um at dei store bragdene ofte har stille heltar. Månelandingi var ein siger for folket, men ho var òg ein siger for eit fag som nett hadde byrja å finna si form.

Det er ein arv som ikkje står skriven på nokon minnestein, men i kvart system som skal bera menneske trygt fram. Margaret Hamilton fær ikkje sjå dei neste tiåri, men det ho bygde, vil halda fram med å verka lenge etter at notisen er lesen.

Kjelde: VG

October 9, 2026
SpaceX-rakett på veg til å støyta inn i månen

Sju år etter at han vart send av garde mot sola, er ein Falcon 9-rakett no på veg til å krasja inn i månen. I neste veka smeller han inn i måneoverflata med ei fart på nær 8700 kilometer i timen – eit samanstøyt som vil skapa eit nytt krater på den mørke farsida.

Det høyrest kanskje ut som eit naudlanding utan siger, men for astronomar og romfartsgranskarar opnar hendinga ei uventa dør til kunnskap. Rakettsteget, som sidan 2015 hev drive i ein kaotisk bane kring jordi og sola, vert no eit gratis eksperiment i nedslagskraft. Når det treffer, vil sjokkbylgja og materialet verta studert frå jordi og frå andre sondar – ein sjanse til å læra meir um måneskorpa og korleis slagkrater vert laga.

Månen er full av slike arr. Alt i 1959 sende Sovjetunionen sin Luna 2 mot overflata, og sidan den gongen hev ei rad menneskeskapte lekamar funne sin kvilestad der – anten med vilje, som då Apollo-ferdene krasja landingsmodular for å testa seismisk aktivitet, eller ved ulukke. Denne gongen er det ingi fare for liv eller eigedom; farsida er tom og still. Den einslege raketten legg seg berre til ei lang liste av vitnemål um den menneskelege trongen til å røra ved himmelen.

Og kanskje er det ein pussig poesi i dette. Rakettsteget vart bygt for å skuva ein vêrsatellitt ut i romet, og sidan vart det gløymt i mørkret, ein liten skygge som endeframt gjeng inn i soga på eiga hand. No vert det ein del av det store arkivet månen er – ein tidskapsel frå det 21. hundradåret, som ein dag, når menneskja set fot der att, kann finna og undra seg yver.

For romfartsentusiastar og vitskapsmenn er dette endå eit prov på at sjølv det som ser ut som feilgrep kann bera frukt. Kvar bit av stein og støv som vert kasta upp, fortèl noko um kosmos. Medan rakettrestane spreider seg, fær meir kunnskap inn i bøkene. Det er ikkje ofte ein ulukke i verdsromet gjev slike gåver.

So når ein ser mot månen i neste veka, lyt ein minnast at der ute sluttfører ein einsam rakett ei ferd som tok sju år – og med ein dirrande smell opnar han dører til nye spursmål.

Kjelde: Adresseavisen

July 31, 2026
Vellukka test av SpaceX-rakett

Natt til laurdag gjennomførde romfartsselskapet SpaceX ei vellykka testoppskyting av den kraftige Starship-raketten. Det var den fyrste slike testen etter at selskapet vart notert på børs, og testen vart møtt med jubel frå ingeniørar og romfartsentusiastar verda rundt.

Menneskje hev alltid kasta blikket mot himmelen. Frå dei fyrste polynesiske seglfararane som kryssa Stillehavet, til norske vikingar som sette ut på ukjent hav, ligg det i naturen vår å søkja nye horisontar. Dagens romferder er eit framhald av denne gamle draumen, og Starship er eit stort steg på vegen.

Raketten er den kraftigaste nokon sinne bygd, med 33 motorar i fyrste steget. Planen er at raketten ein gong skal bera menneske til månen og Mars. Det er eit teknologisk meisterverk som syner kva menneskeleg snille kann få til.

Bak testen står tusundtals ingeniørar, teknikarar og forskarar frå heile kloten. Mange av deim er unge, og dei representerer ein ny generasjon av romfararar. Arbeidet deira minner um at store mål krev samarbeid på tvers av landegrenser.

Med denne testen kjem draumen um faste busetnadar på månen eit steg nærare. Ein kann tenkja seg framtidige slektled som veks upp under ein annan himmel, men med same lengten etter utforsking.

So lenge menneske ser upp og undrar, vil byggingi av rakettar halda fram. SpaceX-testen er eit lysglimt i ei verd som ofte hev bruk for von.

Kjelde: VG

July 25, 2026

Fylg oss: YouTube Telegram

Meld deg inn i Vestlandske Mållag

Andre prosjekt: Fjordgefluster.no Nordisches.se Maalmannen.no