For fyrste gong hev astronomar lukkast med å observera eit gammaglimt i millimeter- og submillimeterbylgjelengder berre minuttar etter at det vart oppdaga. Den nye snøggresponsmodusen ved Submillimeter Array (Sma) på Hawaii gjorde det mogeleg å fanga ettergløden til gammaglimtet Grb 260127A den 26. januar 2026, melder fagtidsskriftet The Astrophysical Journal Letters.
Gammaglimti er dei mest lyssterke eksplosjonane i universet, korte men ovleg intense, og dei vert skapte når massive stjernor søkk saman, eller når kompakte objekt som nøytronstjernor smeltar i hop. Ein fyrste eksplosjon vert fylgd av ein etterglød, som røntgen- og optiske teleskop lenge hev kunna fanga innan sekund eller minutt. Millimeterteleskop hev derimot til no hatt ein mykje lengre responsetid, noko som hev gjort det vandt å fylgja dei snøggaste hendingane i dette ljoset.
Varsla um Grb 260127A kom automatisk frå Neil Gehrels Swift-observatoriet, og heile sekvensen gjekk nærast utan manuell innblanding. Innan 90 sekund var operatøren varsla, og mindre enn fire minutt etter var Sma-teleskopet alt sett i rørsle. Dei fyrste observasjonane tok til so tidleg som 12,6 minutt etter at Swift-satellitten fanga upp signalet. Samstundes vart ettergløden observera i optisk ljos og røntgen, og Sma greidde å pikka ut ei kjelde nett i nærleiken av dei same posisjonane. Tvo dagar seinare vart observasjonane gjentekne, men då var kjelda burte. Det styrkjer hypotesen um at Sma verkeleg såg ettergløden frå eit forbigåande fenomen, og ikkje ein bakgrunnsgalakse med jamn stråling.
Studiet av slike fenomen høyrer inn under det astronomane kallar tidsvariabel astronomi – ei grein som ikkje nøyer seg med stillbilete av himmelen, men som freistar laga ein film av brå og forbigåande hendingar, og fylgja utviklinga minutt for minutt eller dag for dag. For gammaglimti er tidsvindauga so trongt at snøgg respons på varsla er avgjerande. Den nye funksjonaliteten ved Sma minskar responsetidi med kring tvo storleiksordenar samanlikna med tidlegare millimeterteleskop, noko som opnar eit heilt nytt felt for oppfylgjingsmålingar.
Astrofysikar Garrett Keating, vice-direktør for Sma og hovudforfattar av studien, segjer til NoReporter at det var eineståande å fylgja hendinga i sanntid. «Å kunna reagera og handsama data med denne snøggleiken er eit radikalt brot med vanleg Sma-drift, men det var naudsynt for å observera eit fenomen der kvart minutt tel. Me lærde mykje av denne røynsla, og me trur me kann korta ned responsetidi til berre tvo–tre minutt.»
Forskarane vonar no å implementera fleire uppbetringar i systemet, soleis at ein kann veksla halvveges automatisk mellom observasjonar på fleire objekt og samstundes halda uppe høg presisjon – berre nokre millijansky i ein dryg minutt – utan at andre vitskaplege program vert nemnande skadelidande. Den vellukka prøvesteinen markerer difor uppstarten av SMA Sprints (Sma Sub/millimeter Program to Rapidly Investigate Novel Time-domain Sources), eit program som skal utnytta Sma og den komande breidbandsuppgraderinga wSma til snøgge, kjenslevare og smidige oppfylgjingsmålingar av bråhendingar på den vekslande himmelen.