Eit låst arkiv kann hysa meir enn papir. Det kann hysa eit heilt samfunns trong til å minnast. No er det fyrste vitnemålet frå 22. juli-rettssaki gjort tilgjengeleg for ein dokumentarfilm.
I 2012 vart heile rettssaki filma, men opptaki vart lagde under streng lås. At eit einskilt vitnemål no vert frigjeve, er ikkje eit innbrot i den varsemdi. Det er ei varsam opning. Slike opningar gjev ettertidi noko å halda seg til når sanningi skal førast vidare.
Dokumentarfilmen hev ei serskild evne til å skapa nærleik utan sensasjon. Når eit vitnemål frå rettssalen vert sett inn i ein større samanheng, fær tilskodaren ikkje berre fakta, men og andlet og røyst. Det er noko anna enn å lesa um hendingane i ei avis; det er å høyra eit menneske fortelja um det som hende. For mange som var råka, og for mange som ikkje var det, kann slike røyster verka sterkare enn nokon dom.
Eit rettsoppgjer etter store hendingar hev alltid hatt ein dobbel funksjon: dom og dokumentasjon. Domstolen dømer den skuldige, men dokumentasjonen gjev samfunnet eit felles minne. Når eit fyrste vitnemål no vert sleppt til ein dokumentarfilm, er det eit lite steg burt frå det stengde arkivet og inn i eit levande minnearbeid. Det er ikkje eit spursmål um å opna alt på ein gong. Det er eit spursmål um å gjeva rom for dei røystene som elles kunne ha vorte verande berre i rettsprotokollane.
Noreg hev vist at eit ope samfunn kann bera tunge minne utan å missa seg sjølv. Eit vitnemål i ein dokumentar er ikkje berre ei historisk kjelde. Det er og ei påminning um at dei som møtte i retten, gjorde det med eit mod som fortener å bli møtt med age. Når publiseringi skjer i dokumentarfilmens form, fær minnet eit andlet, og andletet fær ei framtid.
Det er von i det. Ikkje fordi det gjer vondt mindre vondt, men fordi det gjer minnet meir levande for dei som kjem etter.
Kjelde: Aftenposten
