Vestmennene

Tag: arkeologi

  • Fann mellomalderruiner ved Bystasjonen: – Heilt eineståande

    Fann mellomalderruiner ved Bystasjonen: – Heilt eineståande

    Arkeologane fann meir enn dei våga håpa på ved klosterkyrkja på Nonneseter. Det som skulle verta ein open plass, gøymde eit heilt kapittel av bergensk mellomalder.

    Funnet vart gjort ved Bystasjonen, der byen i dag hev dagleg travelt liv. Under asfalten og dei nye bygningane låg murar og steinar som ingen hev sett i mannsaldrar. Nonneseter er ikkje eit tilfelle. Namnet peikar tilbake på eit nonnekloster som ein gong låg her, med kyrkje, hagar og dagleg rytme av bøn og arbeid. Å finna slike leivningar er som å opna eit gamalt brev frå byens fyrste kapitel.

    Det er lett å tenkja at ein by er bygd i eitt lag: fyrst gater, so hus, so meir. Men under Bystasjonen viser det seg at byen hev vakse i fleire høgder. Dei nye ruinane er ikkje berre stein; dei er vitnemål um menneske som levde, bad og arbeidde her for mange hundrad år sidan. Klosterkyrkja på Nonneseter er eit kjent namn i byen, men få hev visst kva som framleis låg att under jordi. No kjem steinane fram i ljoset, og dei fortel si eiga soge.

    Funnet kjem ikkje til å verta ei hindring for den nye opne plassen; tvert um kann det gjera plassen rikare. Arkeologar og byplanleggjarar står no framfor eit sjeldant høve: å taka vare på desse murane og samstundes gjeva folk ein open møtestad. Slike funn treng ikkje å verta stengde inne i magasin; dei kann få leva vidare i det nye byrommet, som ein still påminning um at byen hev djupe røter.

    Det er noko vakkert i at ordet «Nonneseter» ennå heng fast ved denne staden, lenge etter at nonnene er burte. Språket gøymer historia; kvar gong nokon segjer «Nonneseter», vert eit stykke av mellomalderen nemnt. Slik er byen full av usynlege tekster, og arkeologien gjer nokre av deim synlege. Dei nye funni er eit løfte um at byen ikkje hev gløymt røtene sine.

    Slike funn minner um at framsteg og fortid ikkje er motsetnader. Den opne plassen som skal koma, vert ikkje mindre verdfull av å ha eit gammalt kloster under steinane; han vert rikare. Byen fær eit høve til å byggja noko nytt med respekt for det som var, og dei som kjem etter, kann sjå både himmelen og historia samstundes.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • 1000 år gamal Olav den heilage-mynt funnen

    1000 år gamal Olav den heilage-mynt funnen

    Ein mynt med andletet åt kongen som kristna Noreg er ikkje berre metall; han er ein bodberar frå den tidi då Noreg vart eit kriste rike. I Mørstadskatten på Rena hev arkeologane no funne ein mynt prega under Olav den heilage, kongen som døydde på Stiklestad i 1030. Mynten er ein av dei sjeldnaste i norsk mynthistoria, og han låg millom 5000 andre myntar i den største vikingeskatten som nokon gong er funnen i Noreg.

    Det som gjer soga endå rikare, er kven som fann skatten: to privatpersonar med metallsøkjarar. Dei gjekk, som so mange andre, på leit etter gamle minne i jordi, og dei kom heim med eit stykke kongesoge. Det er ei påminning um at den store soga ikkje berre høyrer institusjonane til; ho kann liggja under grastorvi og venta på ein roleg ettermiddag og ei nysgjerrig sjel.

    Olav den heilage var kongen som kristna Noreg, og mynten ber bod um ei samfundsendring som ikkje berre galdt trui, men og pengar og handel. Når kongen lét prega mynt med sitt namn og sitt bilæte, var det eit sterkt teikn på kongsmakt og på eit land som vart knytt til ein større europeisk økonomi. Funnet av ein slik mynt i ein skatt frå vikingtidi gjev eit sjeldan innsyn i korleis nye tankar og nye pengar rørde seg i bygdene.

    Professor og myntekspert Svein Gullbekk hev arbeidt med myntar i 25–30 år, og han hev kalla funnet «heilt fantastisk morosamt». Det er ei vurdering som fortel kor sjeldan ein slik mynt er: han er ikkje ein av mange, men eit døme på eit myntslag som berre finst i eit fåtal. Når ein slik skatt dukkar upp i Østerdalen, vert det klårt at jordi i Noreg enno gøymer svar på spursmål um den fyrste kristne kongen og um det riket han bygde.

    Mynten er ikkje berre eit klenodium for museet. Han er eit band millom notidi og ei tid då tru, makt og pengar vov seg saman på nye måtar. For bygdi på Rena er funnet og ei soge um at vanlege folk kann gjera ein skilnad. Det er eit håp som ligg i sjølve funnet: at gamle saker ikkje er tapte, men berre ligg og ventar på å verta funne av nokon som tek seg tid til å sjå.

    Kjelde: NRK

  • Unik Olav den heilage-mynt funnen i den største vikingmyntskatten i noregshistoria.

    Unik Olav den heilage-mynt funnen i den største vikingmyntskatten i noregshistoria.

    5000 myntar i ein skatt er ikkje kvardagskost. Men det som gjer funnet i Østerdalen til ei soge verd å fortelja, er ein einaste mynt som er prega under Olav den heilage.

    Hermed hev arkeologane fenge eit sjeldant direkte band til den kongen som meir enn nokon annan knytte Noreg saman til eitt kriste rike. Skatten i Østerdalen er allereie den største vikingmyntskatten som nokon gong er gravi ut her til lands, med meir enn 5000 myntar. Når ein mynt som vart prega under Olav Haraldsson ligg millom desse, fær funnet ei ny tyngd.

    Olav den heilage var ikkje berre ein krigarkonge. Han sette i gang ei kyrkjeleg og rettsleg nyordning som fekk langvarige fylgjer for landet. Å prega eigen mynt var eit av dei tydelegaste teikni på kongeleg makt. Ein slik mynt fortel at kongen hadde både råd og vilje til å setja namnet sitt på sølvet som gjekk millom folk.

    Soga um kongsmynten peikar dessutan fram mot den heilagkåringi som etter kvart gjorde Olav til eit forbilde for kyrkja og kongemakti i heile Norden. Dette er eit av dei sjeldne høva der bly og sølv møter helgenforteljingi.

    Det er ikkje berre kongen sjølv som stig fram or moldi. Mynten er eit vitnemål um eit Noreg der kristendomen vart bygd inn i lov og daglegliv. Han bind saman soga um Olav den heilage med dei konkrete leivningane som arkeologane no held i hendene.

    Frå eit numismatisk synspunkt er ein unik mynt noko heilt anna enn dei mange vanlege myntane som ligg i same skatten. Myntar med Olavs namn eller preg er sjeldne, og kvar ny slik mynt kann gjeva dei lærde nye haldepunkt for å tidsfesta andre funn og handelsvegar.

    For Østerdalen er dette funnet òg ei påminning um at dalen har vore ein møtestad for pengar og ferdsel i over tusen år. Det er lett å tenkja på vikingtidi som kyst og skip, men skatten syner at innlandsbygdene tok del i dei store straumane.

    Når ein slik skatt kjem for dagen, er det ikkje berre metallet som glitrar. Det er soga um eit land som fann si eiga røyst, og um ein konge som vart både heilag og historisk. Det er verdt å ta vare på.

    Kjelde: NRK

  • Forskarar fann provet: Tenarar vart ofra då faraoane døydde.

    Forskarar fann provet: Tenarar vart ofra då faraoane døydde.

    Ein hovudskalle frå 3000 år fyre Kristus ber vitnemål um noko som er vondt å høyra. Forskarar hev no funne prov på at tenarar vart ofra då faraoane døydde. Skadane på hovudskallane syner at dette ikkje var stille avskilsstunder, men valdelege ritual.

    Funnet kastar ljos yver ei tid då trui på livet etter dauden var so sterk at ho forma heile samfundet. Dei menneski som fylgde kongane i dauden, var ikkje berre brikker i eit spel; dei var levande vitnemål um kor djupt denne trui sat. No, fem tusund år seinare, fær dei ein plass i soga. Det er ein siger for arkeologien at ho kann løfta fram dei namnlause og gjeva deim eit andlet – ikkje berre som offer, men som menneske med eigne liv og eigne ætter.

    Samstundes er funnet ei sterk påminning um at menneskeverdet ikkje alltid hev vore sjølvsagt. Når ettertidi ser dei brutale skadane, reagerer ho med avsky. Det er eit teikn på framsteg. Det syner at notidi hev bygt eit anna syn på liv og fridom enn det som rådde ved Nilen den gongen. Det er ikkje noko lite; det er eit arvegods som hev kosta blod og tolmod, og som framleis må vernast.

    Det gamle Egypt hev alltid fascinert menneski, men ofte hev soga vore fortald gjennom faraoane og monumenti deira. No kjem tenarane fram or skuggen. Dei fortel ikkje berre um vald og offer; dei fortel ogso um samhald, tru og eit samfund som sette det heilage høgare enn alt anna. Den kunnskapen er vond, men ogso frigjerande. Han syner at menneski hev evna til å endra seg, til å setja nye grenser for kva som er rett og gale.

    For ettertidi er slike funn ikkje berre tørt støv i eit magasin. Dei er speglar som syner kva menneski var viljuge til å gjeva for trui si – og kva dei i dag held um å vera ukrenkjeleg. Det er von i denne utviklingi. Når forskarane les skadane på hovudskallane, les dei ogso soga um ein lang veg fram mot eit samfund der kvart menneske tel.

    Kjelde: VG

  • Sjøbotnen i Bergen gøymer århundre med kulturminne – no skal dei kartleggjast.

    Sjøbotnen i Bergen gøymer århundre med kulturminne – no skal dei kartleggjast.

    Under kjølvatnet i Vågen i Bergen kviler ei soge som ikkje er skriven i bøker, men i tre, leir og stein. No skal denne soga koma upp i ljoset – med plan, varsemd og moderne kartleggjing.

    Vågen hev vore hjarta i Bergen i meir enn tusen år. Her har skip lagt til, varer skifta eigar, handverkarar arbeidt, og dagleglivet sett spor etter seg. Det som forsvann yver rekka, eller vart kasta på sjøen, ligg enno på botnen og ventar. Sjøbotnen er difor ikkje berre sand og slam; han er eit arkiv yver byens soge, lag for lag.

    Fyrr sjølve oppreinskingi tek til, skal arkeologar kartleggja det som finst der nede. Denne rekkjefylgja er eit godt teikn. Ho syner at miljøarbeid og kulturvern ikkje treng stå mot kvarandre. Tvert um kann dei draga i same retning. Ved å undersøkja fyrst, kann ein fjerna giftstoff utan å missa dei spori som fortel kven menneska her hev vore.

    Mange av funni vil truleg vera småe kvardagsting: eit kritpipehovud, ein sko, ein leirkrukkeskår, eit stykke av eit fartøy. Slike ting hev ikkje stor verdi i gull, men dei er uvurderlege når dei skal fortelja um livet i ein av dei viktigaste hamnebyane i Norden. Dei bind samtidi til fortidi på ein måte som skriftlege kjelder sjeldan kann.

    For bergensarar er dette òg ei påminning um at byen ikkje berre er bygd på fjell, men òg på vatn, handel og sjøfart. Hamni er ikkje ein tom arena; ho er sjølve årestaden for mykje av det som gjorde Bergen til Bergen. Når kartleggjingi er ferdig, og oppreinskingi sidan gjer Vågen reinare, vil både naturen og minnet få det betre.

    Her ligg eit håp: at ein kann reinsa ei hamn og samstundes heidra soga. Det er ikkje anten – eller. Det er både – og. Og det er eit lyspunkt som fortener å verta lagt merke til.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • – Plutseleg ropte han at me måtte samla oss ved honom.

    – Plutseleg ropte han at me måtte samla oss ved honom.

    Eit einaste signal frå metalldetektoren kann snu ein vanleg fredag på ein gard til noko heilt anna.

    På garden Lyng i Verdal hende nett dette. Eit søk med metalldetektor gav merkverdige funn, og når den som søkjer med detektor ropar til dei andre at dei må samla seg ved funnstaden, er det eit teikn på at noko uvanleg hev kome for dagen. Fredagen enda med at arkeologar vart kalla til staden. Slike augeblikk minner um at jordi under føterne ikkje er tømd for soge. Ho ligg der og ventar, ofte berre nokre centimeter under grastorvi.

    For dei som leitar med detektor, er dette ikkje fyrst og fremst ein jakt på skattar. Det er ei jakt på samanheng. Ein liten knapp, eit stykke av ei spenne eller eit myntmerke kann fortelja kvar folk ferdast, kva dei åtte, og kva dei miste. Når ein bonde opnar garden sin for slike søk, og når funn fører til arkeologbesøk, vert lokalkunnskap og fagkunne bundne saman. Det er eit vakkert samarbeid.

    Verdal er eit bygdelag der fortidi aldri er langt undan. Her hev menneske levt og verka i fleire mannsaldrar, og kvar einaste åker kann gøyma spor etter dei som kom før. Når eit funn dukkar upp, vert ikkje berre garden rikare – heile bygdi fær eit lite stykke av si eigi soge attende. Det er noko å gleda seg yver, same kva funnet syner seg å vera.

    Arkeologane som kjem til garden, kjem ikkje tomhendte. Dei hev med seg kunnskap um korleis funn skal takast upp, kva jordlag dei låg i, og korleis eitt funn kann høyra saman med andre. Soleis vert eit hobbyfunn til ein lekk i ei større forteljing. Det er nett slik ny kunnskap vert til – ikkje berre på museum og universitet, men midt ute i ein kvardag, når nokon tek seg tid til å lytta etter pipet frå jordi.

    Ei slik hending minner og um at det er bruk for både nysgjerrige amatørar og tålmodige fagfolk. Den eine ser kva som ligg i moldi, den andre veit kva det kann tyda. Saman gjer dei fortidi levande for dei som kjem etter.

    Det vert spennande å fylgja med på kva arkeologane finn på garden Lyng. Uansett resultat er sjølve møtet mellom ein detektor, ein gard og ei bygd noko som heidrar soga. Slike dagar gjer at fortidi ikkje vert ståande som ukjend, men som noko ein kann røra ved – bokstavleg tala.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Arkeologisk stad på Vestbreidda og danske fossil på Unescos verdsarvliste

    Arkeologisk stad på Vestbreidda og danske fossil på Unescos verdsarvliste

    55 millionar år gamle fossili frå Danmark og den fleire tusen år gamle byen Sebastia er no tekne upp i den høgste klassa for kultur- og naturarv i verdi. Unescos verdsarvkomité hev gjeve dei denne heidersplassen, og med det lyser ein ut ei tru på at fortidi knyter oss saman, ikkje skil oss.

    Fossili frå den danske moleren er som opne vindauge til ein varmare klote. Um lag 55–56 millionar år attende, i den tidlege eocæn-epoken, låg Danmark under eit grunt, tropisk hav. Her sumde skjelpadder og fiskar, medan fuglar med enorme vengevidder siglde yver havflata. Då dyri døydde og seig til botns, vart dei innkapsla i leire og algekalk, og den fine pakningi hev varve teikningi av fjørdrag, hårlag og innvolar i ei uvanleg presis jamvel for slike aldrande avleiringar. For vitskapen er det ei gåve: her kann ein fylgja uppblømingi av pattedyr og nye fugleætter i tida like etter at dinosaurusane var rudde ut. Dei mange fullstendige fiskeskeletti og fuglane med klårt avtrykk av vengefjører gjer dette til ein av dei rikaste stadene i verdi for å skyna korleis livet reiste seg att etter den store massedauden. At dette no er skrive inn på verdsarvlista, er ei vedkjenning av at jordi si eigi sogebok er like verdfull som dei menneskeskipa minnesmerki – og at ho krev same age og umsut.

    På den andre sida ligg Sebastia, det gamle Samaria, i eit åslandskap på den nordlege Vestbreiddi. Byen hev soge frå kong Omri og Akab, frå assyrarar og babylonarar, og seinare frå hellenistar og romarar. Ruinar etter Herodes den store si marmorkledde akropolis ligg framleis synlege millom olivenlundane, og den djupna ein møter her er ikkje av stein åleine, men av samanhengande mannsaldrar med tru, handel og kvardagsliv. No fær denne staden eit internasjonalt vern som kann tryggja at historia ikkje vert gløymd eller øydelagd. For borni som veks upp i området, vert det ei påminning um at deira eigi fortid er ein del av den store arven til heile manneætti – og at vernearbeidet kann opna dører for gransking, kulturell utveksling og ei stillferdig von um framtidig samliv.

    Desse to tilfanget er so ulike som sjø og stein, men dei ber same bod: fortidi er ikkje burte; ho er ei kjelda til undring og samhald. Dei sameinte nasjonane si vedkjenning er ikkje berre eit stempel. Det er eit løfte til komande mannsaldrar um at me hegnar um dette minnet, ikkje for oss sjølve, men for den lange lina av menneskje som skal koma.

    Kjelde: Aftenposten

  • Antikvitetar som dukkar upp att.

    Antikvitetar som dukkar upp att.

    Dette er ein ideologisk artikkel frå ei italiensk høgreside (NoReporter). Me meiner det er av allmenn interesse å vita om, og presenterer det ikkje som Vestmennene sitt eige syn.

    Ein bortgøymd mayaby djupt inne i regnskogen i Campeche i Mexico er nett komen for dagen, over tusen år etter at han vart forlaten. Staden ber namnet Minanbé, og tyder bokstavleg tala «det finst ingi veg» på yukatekisk maya – eit ord som speglar dei umåteleg krevjande tilhøva arkeologane møtte for å nå fram.

    Utgravingi er resultatet av eit samarbeid millom mexicanske og slovenske forskarar, leidde av arkeologen Ivan Šprajc frå Det slovenske akademiet for vitskap og kunst. I over tretti år har gruppa drive systematisk kartleggjing av dei sentrale mayalåglanda, og no har dei lokalisert ein by som ligg so isolert at han knapt hev vore rørd av menneske i moderne tid. Staden ligg i det nordlege hjørnet av Calakmul biosfærereservat, eit område verna nett på grunn av den tette jungelen og mangel på vegar.

    Då arkeologane endeleg trengde inn i det utilgjengelege landskapet, openberra det seg eit velorganisert bysentrum. Hovudfunnet er eit pyramideforma tempel på meir enn tretten meters høgd, dokumentert av arkeolog Vitan Vujanović. I tillegg vart det avdekt monumentale plassar, palassbygningar, terrassar, dreneringskanalar og spor etter avanserte vassvegar. Alt vitnar um ein høgt utvikla byplan.

    Heile fjorten steinmonument – stelor og altar – vart registrerte. Fleire av deim hev framleis tydelege relieff og restar av hieroglyfinskrifter. Den fyrste stela, kalla Stele 1, syner ei scene med halshogging og hev ein kalendardato som peikar mot året 849 e.Kr. Ifølgje arkeologen Esparza Olguín tyder dette på at fleire av monumenti vart reiste like før byen vart fråflytt, truleg i laupet av 900-talet, då dei fleste mayabyane på låglandet gjekk under.

    Serskild interessa knyt seg til Monument 6. Denne stela er kløyvd i tvo, men viser ein rikt utsmykka herskar med fjøreprydd hovudplagg, halskjeder, armband og ein stor brystprydnad. Runding tekstar kann innehalda ein endå eldre kalendardato, kann henda frå seint på 600-talet. Skulde det stadfeste seg, vert dette den eldste innskrifti som er funnen i det undersøkte området so langt.

    Forskarane legg vekt på at byen er sers godt teke vare på. Av di ingi vegar fører dit, hev ikkje gravplyndrarar eller moderne utbygging gjort skade. «Det er fyrste gongen eg dokumenterer eit tempel som er so nokolunde vel halde, og ei stele som framleis hev glyfar,» uttala Vujanović.

    Funnet gjev eit eineståande innblikk i dei siste hundr’åri av mayasivilisasjonen, nett fyrr byane vart liggjande øyde. Samstundes syner det kor mykje som endå ligg gjøymt under trekronone i Calakmul-regionen. Med Minanbé kann arkeologane no studera ein by som aldri vart forstyrra – eit urørt tidsbilete frå eit av dei mest fengslande folkeslaga i Amerika.

    Kjelde: NoReporter

Fylg oss: YouTube Telegram
Meld deg inn i Vestlandske Mållag

Få dei fem viktigaste sakene frå Vestmennene rett i innboksen - éin e-post i veka.

Andre prosjekt: Fjordgefluster.no Nordisches.se Maalmannen.no