Vestmennene

Author: AdminVestmennene

  • Burettslaget har inngått ei uvanleg avtale.

    Burettslaget har inngått ei uvanleg avtale.

    Når bønder frå fire vennskapsgardar kjem med mat til leikeplassen i Fagerlia burettslag, er det ikkje berre ei matlevering som stend på programmet. Det er ein heil liten bygdeskipnad som veks fram midt i byen – og det er eit friskt syn.

    Den uvanlege avtala burettslaget hev inngått peikar mot noko meir enn ei praktisk innkjøpsordning. Her fær byen og gardane eit fast, personleg samband. Når bøndene kjem til leikeplassen ein ettermiddag, vert ikkje maten berre sett fram på eit bord; han vert ein del av kvardagen der ungane leikar, og der vaksne slær av ein prat.

    Slike vennskapsavtaler er ikkje nye i norsk soge. Før i tidi var det vanleg at byfolk hadde skyldfolk på landet, og at garden sytte for matvaror når byen ikkje hadde nok. Det som er nytt – og gledeleg – er at ein no finn tilbake til denne tanken utan å venta på naud. Her er det ikkje krise som driv fram samarbeidet, men lyst til å eta godt og vita kvar maten kjem frå.

    For borni i Fagerlia gjev dette noko ein ikkje kann kjøpa for pengar: eit andlet på kålroti, eit namn på garden bak mjølki, ei soge til kvar einaste potet. Slik veks det fram ein praktisk lærdom um årstidene, um jord og dyr, og um det arbeidet som ligg bak eit måltid. Det er ein kunnskap som hev vorte sjeldnare i ei tid då mykje mat kjem frå hyllor og plast.

    Samstundes er avtala eit gledeleg døme på at burettslag kann vera meir enn vegger, tak og parkeringsplassar. Dei kann verta små samfund der folk tek ansvar for kvarandre og for maten sin. Når fire gardar knyt seg til eitt burettslag, fær gardane dessutan ein trygg og nær marknad, medan byen fær eit kjøken som strekkjer seg heilt ut til åkeren.

    Det er lett å smila av slike tiltak og kalla dei for ein liten draum. Men det er nett dei små, konkrete avtalene som byggjer eit samfund nedanfrå. Ein ettermiddag på leikeplassen kann difor vera byrjingi på noko større – ein ny gamal skikk som knyt by og land saman, utan mellomledd og utan ståk.

    Kanskje er det den beste bodskapen eit bysamfund kann få: at maten kjem køyrande med bønder som kjenner dei som skal eta han.

    Kjelde: Adresseavisen

  • – Plutseleg ropte han at me måtte samla oss ved honom.

    – Plutseleg ropte han at me måtte samla oss ved honom.

    Eit einaste signal frå metalldetektoren kann snu ein vanleg fredag på ein gard til noko heilt anna.

    På garden Lyng i Verdal hende nett dette. Eit søk med metalldetektor gav merkverdige funn, og når den som søkjer med detektor ropar til dei andre at dei må samla seg ved funnstaden, er det eit teikn på at noko uvanleg hev kome for dagen. Fredagen enda med at arkeologar vart kalla til staden. Slike augeblikk minner um at jordi under føterne ikkje er tømd for soge. Ho ligg der og ventar, ofte berre nokre centimeter under grastorvi.

    For dei som leitar med detektor, er dette ikkje fyrst og fremst ein jakt på skattar. Det er ei jakt på samanheng. Ein liten knapp, eit stykke av ei spenne eller eit myntmerke kann fortelja kvar folk ferdast, kva dei åtte, og kva dei miste. Når ein bonde opnar garden sin for slike søk, og når funn fører til arkeologbesøk, vert lokalkunnskap og fagkunne bundne saman. Det er eit vakkert samarbeid.

    Verdal er eit bygdelag der fortidi aldri er langt undan. Her hev menneske levt og verka i fleire mannsaldrar, og kvar einaste åker kann gøyma spor etter dei som kom før. Når eit funn dukkar upp, vert ikkje berre garden rikare – heile bygdi fær eit lite stykke av si eigi soge attende. Det er noko å gleda seg yver, same kva funnet syner seg å vera.

    Arkeologane som kjem til garden, kjem ikkje tomhendte. Dei hev med seg kunnskap um korleis funn skal takast upp, kva jordlag dei låg i, og korleis eitt funn kann høyra saman med andre. Soleis vert eit hobbyfunn til ein lekk i ei større forteljing. Det er nett slik ny kunnskap vert til – ikkje berre på museum og universitet, men midt ute i ein kvardag, når nokon tek seg tid til å lytta etter pipet frå jordi.

    Ei slik hending minner og um at det er bruk for både nysgjerrige amatørar og tålmodige fagfolk. Den eine ser kva som ligg i moldi, den andre veit kva det kann tyda. Saman gjer dei fortidi levande for dei som kjem etter.

    Det vert spennande å fylgja med på kva arkeologane finn på garden Lyng. Uansett resultat er sjølve møtet mellom ein detektor, ein gard og ei bygd noko som heidrar soga. Slike dagar gjer at fortidi ikkje vert ståande som ukjend, men som noko ein kann røra ved – bokstavleg tala.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Vart utfordra av NRK – sprengde skalaen.

    Vart utfordra av NRK – sprengde skalaen.

    Kva fær to tusen menneske til å bryta upp frå stovevarmen ein laurdagskveld? På Stiklestad vart svaret tydeleg: eit levande møte mellom gamal soge og ny tids underhaldning.

    Her, nett på den staden der soga um Olav Haraldsson hev djupe røter, strøymde folket til for å vera med på «Alle mot 1»-utfordringi. Talet på frammøtte er i seg sjølv ei soge verd å leggja merke til: over to tusen menneske samla seg kring programleiaren Ane Norum Kvistad. I ei tid då mange spår at fellesskapet vert tynnare, syner ein slik laurdagskveld noko anna.

    Stiklestad er ikkje berre ein historisk arena. Det er ein stad der minnet um det gamle Noreg framleis er levande i jordi, i steinane og i menneski som bur der. Når ei moderne kringkastingsutfordring tek med seg store folkemengder til nett denne staden, vert det ikkje eit brot med fortidi, men ein ny ring i ei lang kjede. Det same landskapet som ein gong samla folk til ting og strid, samlar no folk til felles glede og leik.

    Noko av det sterkaste med eit slikt møte er at det er friviljugt. Ingen vert kommandert til Stiklestad ein laurdagskveld. Folk kjem av eigen hug, fordi dei vil kjenna noko saman. Denne friviljuge deltakingi er ein stille, men sterk protest mot den tanken at folk flest sit kvar for seg med kvar sin skjerm. Her stod dei ikkje kvar for seg; dei stod saman, to tusen i tal, med ei felles retning.

    Det er og verd å merka seg kva eit slikt arrangement gjer med lokalsamfunnet. Vegar vert fylte med bilar, parkeringsplassar vert fulle, og dørene opnar seg for gjester som kanskje aldri hev vore på Stiklestad før. Mange av desse gjestene fær sjå bygdi, kyrkja og kulturlandskapet med nye auge. Dei kjem for eit spel, men tek med seg heim ein bit av trøndersk identitet og ei soge dei ikkje gløymer så snart.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Dei har halde på lenge, men vil aldri døy.

    Dei har halde på lenge, men vil aldri døy.

    Bo Kaspers Orkester hev halde på lenge, og likevel er dei ikkje i ferd med å takka av. Dei som hadde plassert orkesteret i fortidi, måtte snu på flisa. Konsertmøtet viste noko heilt anna: eit band med full kraft.

    Ein slik dom vert ofte felt over kunstnargrupper som hev fylgt publikum gjennom mange år. Det er lett å tenkja at det som var stort i går, høyrer til i går. Men lang fartstid treng ikkje tyda stagnasjon; det kann like gjerne tyda at ein hev lært seg handverket på ein måte som berre mannsaldrar gjev.

    For eit orkester som blandar jazz, pop og visekunst, er tidsdjupet ein ven, ikkje ein fiende. Dei stille arrangementi og dei varme røystene gjev ein klang som ikkje let seg framskunda. Her ligg noko av grunnen til at dei som trudde dei var ferdige med musikken, likevel sat att etter siste nummer.

    Det er ikkje noko nytt at tonar frå ein annan tid kjem inn i notidi. Den nordiske jazztradisjonen hev alltid hatt ein særskild plass for det langsame, det ettertenksame. Når eit band som Bo Kaspers Orkester stend på scena, er det ikkje berre ein konsert; det er eit prov på at musikalsk formidling kann leva på tvers av generasjonar.

    Det mest lovande er ikkje at orkesteret enno er på vegen, men at nye lyttarar stadig finn vegen til musikken. Når unge lyttarar set seg ned attmed dei som hev fylgt bandet i fleire tiår, vert konsertsalen ein møtestad for minne og nyfikne. Slik held ein levande kultur seg levande – ikkje ved å gløyma fortidi, men ved å la henne tala inn i dagen.

    Bo Kaspers Orkester treng ikkje nokon siste dans. Dei hev synt at det å halda på lenge ikkje er det same som å stå stille. Tvert um er det ofte i lang tid at dei finaste songane fær setja seg, og at publikum lærer å høyra dei på nytt.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Mange vil verte yverraska yver at denne eigenleg var kvit.

    Mange vil verte yverraska yver at denne eigenleg var kvit.

    Kvifor vert ein kvit farge eit nyhende? Når eit restaureringsarbeid avdekkjer at noko lenge hadde ein annan farge, men eigentleg var kvitt, då kjem ikkje berre ei måling til syne – det kjem ei heil soge til syne. Arbeidet kann ta fleire år, og nett det er eit teikn på at ein tek funnet på alvor.

    Den som hev vakse upp med eit bygg eller ein ting i ein viss farge, trur gjerne at denne fargen er den upphavlege. Men gamle hus og gamle gjenstandar ber ofte mange lag. Kvart lag fortel om ein smak, ein økonomi og ei tid. Når det under alle desse lagi løynde seg eit kvitt lag, tyder det ikkje at fortidi var fattigare eller enklare enn ein trudde. Det tyder at dei som bygde eller laga tingen, valde det kvite med vilje. Dei såg noko i den kvite fargen som seinare tidt hev vorte gløymt.

    Kvitt er ikkje berre fråvær av farge. I mange gamle bygg var det kvite eit teikn på reinleik, ljos og orden. Det var ikkje alltid so billeg som moderne folk gjerne trur; å halda noko kvitt kravde jamt stell og ny måling. Når mange vert overraska over at tingen eigentleg var kvit, viser det kor lett notidi gløymer at fargar hev si eigi historie. Ein farge som i dag verkar kald eller streng, kunde for to mannsaldrar sidan verka høgtideleg og varm.

    At arbeidet kann ta fleire år, er ikkje eit vonbrot. Det er ein lovnad. Restaurering som skal berga slike spor, må ikkje skunda seg. Ho må skrapa varsamt, dokumentera kvart lag og gjeva rom for tvil. Hadde ein rive av all gammal måling på ein dag, vilde ein ha mista nett den kunnskapen som gjer funnet verdifullt. Den seine framgangen er soleis ikkje eit hinder; han er sjølve metoden.

    For bygdi eller byen der tingen står, kann denne oppdagingi verta ei stille påminning um at staden hev ei lengre soge enn det ein ser. Dei som bur der, fær ein grunn til å sjå på det kjende med nye augo. Det som alltid hadde ein viss farge, var i røyndi annleis. Det er ikkje eit tap, men ei gåve.

    Når arbeidet ein gong er ferdig, vil mange kanskje sakna den gamle fargen dei var vane med. Men dei vil òg få sjå noko som ingen no levande hev sett: den upphavlege kvite fargen slik han lyste for dei fyrste som såg han. Det er ei sjeldsynt bru millom fortid og notid. Og brui er bygd med tolmod, ikkje med hast.

    Kjelde: Adresseavisen

  • Sirkusartist Ariel skal til Las Vegas: – Smertane er nærast uuthaldelege.

    Sirkusartist Ariel skal til Las Vegas: – Smertane er nærast uuthaldelege.

    Å hanga i ei kjetting høgt over scena er ikkje noko ein gjer utan at det kostar noko – og nett difor er det fortent merksemd når Ariel Andresen no tek denne sjeldne kunstformi til Las Vegas. Kjettingen er ikkje eit mjukt tau; han skjer, gnagar og krev ein kropp som hev bygt seg sterk nok til å tola påkjenningi.

    Den kunstformi som Ariel Andresen syner, er ikkje vidt utbreidd. Kjetting som scenisk reiskap høyrer heime i eit lite felt innanfor luftakrobatikken, der tryggleiken ligg i presisjonen og tilliti til eige grep. Når nokon meistrar ein so sjeldan disiplin, er det ikkje berre eit privat meistringsprosjekt. Det utvidar kva publikum kann sjå for seg at ein menneskekropp kann gjera.

    Smertone er nesten uuthaldelege, vert det sagt. Men det er ikkje eit rop um vonløyse; det er ei ærleg påminning um at det som ser lett ut, hev kravd tusund timar med øving og tolmod. Kjettingen er ikkje eit venleg materiale. Han er laga for å bera tunge bører, ikkje for å smeika hudi. Når artisten likevel vel han, er det eit medvite val: ein vil ikkje berre underhalda, men syna at det råe og industrielle kann verta vakkert.

    Reisa til Las Vegas er ei internasjonal stadfesting av dette arbeidet. Der møtest artistar frå heile verdi, og kravi til både styrke og scenisk nærvær er store. At ein norsk utøvar fær syna fram ei kunstform som få andre driv med, er ikkje berre eit personleg steg. Det er òg eit stykke norsk sirkushistorie som fær nytt liv på ei av dei mest synlege scenone i verdi.

    Kanskje er det nett denne kombinasjonen av smerte og venleik som gjer kjettingakrobatikken so gripande. Det er ikkje noko glatt og enkelt ved det – og kanskje er det difor det sit att i minnet lenge etter at lyset er slokt.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • Genetikken til dei raudhåra forundrar forskarane.

    Genetikken til dei raudhåra forundrar forskarane.

    Ein liten endring i eitt einaste gen kann gjera håret eldraudt – og samstundes setja spor i korleis kroppen kjenner smerte og svevn. Det er ikkje eit lyte, men ein variasjon. No er det nett denne variasjonen som fær forskarane til å undrast.

    Dei gamle segnene um dei raudhæra hev ofte vore harde. Folk hev høyrt at dei er hissige, vanskelege å få i svevn, eller at dei kjenner smerte annleis. Mykje av dette hev vore sagt utan grunnlag. Når vitskapen no tek føre seg genetikken bak raudt hår, vert biletet både klårare og vakrare. Det handlar ikkje um å setja folk i bås, men um å forstå eit lite, særskilt utslag i arvematerialet.

    Det arvestoffet som oftast er knytt til raudt hår, heiter MC1R, og det finst i mange former. Denne variasjonen er ein påminning um at folk ikkje er støypte i same form. Raudt hår er sjeldan på verdsbasis, men i Noreg og andre nord- og vest-europeiske land er det ikkje uvanleg. Det knyter raudt hår til gamal keltisk og norrøn arv, til kystfolk og fjellbygder der ljose og raude hårtonar hev vore ein del av kvardagen i mannsaldrar.

    Det mest uppmuntrande er at forskingi ikkje lenger spør kva som er gale med dei raudhæra. Ho spør kva denne arven kann læra vitskapen um menneskekroppen. Til dømes hev studiar peikt på at einskilde med raudt hår kann ha eit anna tilhøve til bedøving og smertestillande lækjemiddel. Det er ikkje noko å ottast; det er kunnskap som kann gje betre og meir tilpassa sjukehjelp. Ein liten genetisk skilnad kann med andre ord gjera helsevesenet meir merksamt på at ikkje alle svarar likt på same medisinen.

    Difor er soga um raudt hår fyrst og fremst ei soge um mangfald. Det som i eldre tid vart mistenkt og til og med forfylgt, vert no studert med undring og vyrdnad. Det er eit steg frametter for både vitskapen og samfunnet. For dei som hev vakse opp med raudt hår, kann det vera godt å høyra at den genetiske arven deira ikkje er eit problem som skal løysast – men ein gåte som er verd å læra av.

    Ei slik haldning smittar. Når born spør kvifor nokon hev eldraudt hår, kann svaret vera enkelt: fordi naturen likar å skifta. Og når forskarane undrast, er dei ikkje på jakt etter feil; dei er på jakt etter samanhengar. Det er ein skillnad som gjer heile saka til noko ein kann gleda seg yver.

    Genetisk mangfald er ein rikdom, ikkje ei uvisse å ottast. Raudt hår minner ein um at det menneskjelege fellesskapet er større og meir fint samansett enn mange ofte trur. Det er ein tanke som er verd å ta med seg – både på ein vanleg måndag og når nye funn um arv og helse kjem på bordet.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • Joachim (24) nekta å fylgja straumen – enda livet på vegen i USA

    Joachim (24) nekta å fylgja straumen – enda livet på vegen i USA

    Ein 24-åring som sel alt han eig for å bu i ein bil i USA – det høyrest ut som ei soge frå utvandrartidi. Men for Joachim er det ikkje historie; det er eit medvite val. Han valde bort det trygge og vanlege for å finna noko større: fri kjensle og eit liv som er hans eige.

    Soga um nordmenn som fer yver havet er lang og rik. For vel hundre år sidan drog hundretusen ut frå tronge kår og mot voni um eit betre liv i Amerika. Dei tok med seg arbeidsvilje, tru og ein særskild trong til å stå på eigne bein. Når ein ung mann i dag gjer noko liknande, ber han med seg den same arven. Skilnaden er at han ikkje flyr frå naud, men mot ei djupare form for fridom.

    Det er lett å tru at eit slikt val er uansvarleg. Men det som ofte vert gløymt, er at dei fleste menneske ikkje angrar på det dei prøvde, men på det dei ikkje torde prøva. Joachim peikar på at dei fleste angrar på at dei ikkje var «meir tru mot seg sjølv». I dei ordi ligg ei sanning som er eldre enn bilar og motorvegar. Å vera tru mot seg sjølv krev mot, men det gjev òg ein indre kvil som ingen lønn eller tittel kann kjøpa.

    Livet på vegen er ikkje ein flukt frå samfunnet; det er ein annan måte å møta det på. Gjennom møte med framande, ulike landskap og nye utfordringar lærer ein å sjå både seg sjølv og heimlandet med friskare augo. Mange som har reist langt, fortel at dei fyrst då forstod kva heim tyder. Slik kann ein ung manns avvik frå A4-livet verta ei kjelde til innsikt som heile bygdi eller byen hans kann ha gagn av.

    Det er noko frigjerande ved å sjå at nokon tør å segja nei til straumen. Det minner om at vegen ikkje er lagd ein gong for alle. Og kanskje er det nett det som er bodskapen: Det viktigaste er ikkje kvar vegen går, men at ein sjølv held i rattet.

    Kjelde: NRK

  • – Kristopher Schau har aldri vore god til å syngja, men i dag læt han heilt fælt.

    – Kristopher Schau har aldri vore god til å syngja, men i dag læt han heilt fælt.

    Ei songrøyst som sprekk på dei høge tonane kann gjera ein konsert meir hugverdig enn ein prikkfri framsyning. For The Dogs og Kristopher Schau vart dette tydeleg då dei opna årets Tundra and Lightning med ein konsert som, etter det som vert sagt, vil gå gjetord um. Songaren hev aldri vore god til å syngja, og denne dagen høyrdest røysti visstnok verre enn nokon gong, men det er ikkje heile soga.

    Det som fyrst kann høyrast ut som ein hard dom, peikar på noko djupare i rocken og i festivalen. Levande musikk hev sjeldan vore bygd på rein songkunst åleine. Det er nerven, leiken, og samanhengen millom scene og publikum som får ein kveld til å løfta seg. Når ein songar ikkje gøymer seg bak ei polert røyst, vert romet større for ærlegdom og for dei små, store augneblinkane som ingen hadde planlagt.

    Tundra and Lightning er ein festival som samlar folk kring musikken, ikkje kring perfeksjonen. At The Dogs fekk opna, set ikkje berre tonen for dagane som kjem, men minner òg um at ei sterk scenehandling hev sin eigen klang. Mange som var der, vil truleg ikkje fyrst og fremst hugsa dei feilslegne tonane, men kjensla av eit band som gav alt frå fyrste stund.

    Det er lett å le av ein songar som ikkje treff tonen, men det er meir lærerikt å sjå kva slikt mot gjer med eit publikum. Sårbarheiti vart ikkje gøymd; ho fekk vera framme. I ei tid då mykje vert retusjert og auto-tuna, er det noko friskt og heilt ærleg ved å høyra ei menneskerøyst som lever og sprekk. Det er ikkje flaut; det er liv.

    Difor kann ein slik opningskonsert verta det som festivalgjestane snakkar um i åri som kjem. Det er ikkje den tekniske glansen som skaper gjetord, men augeblinkane der noko uventa hende. The Dogs og Kristopher Schau gav truleg nett det: ei påminning um at musikk fyrst og fremst er eit møte, ikkje ei utstilling.

    Og når røysti ikkje ber heilt fram, får dei andre elementi meir rom: gitarane, trommone, teksten, og ikkje minst fellesskapen i salen. Det er inga skam å vera eit menneske på ei scene. Tvert imot kann det vera den beste måten å byggja eit varig minne på.

    Kjelde: Bergens Tidende

  • 30 år med ein ungkall i dobbeltseng

    30 år med ein ungkall i dobbeltseng

    Kva gjer ein med ein ungkar i dobbeltseng etter tretti år? Ein lærer seg at einsemdi ikkje er so farleg når heile bygdi syng med.

    Jubileet til Vassendgutane er ikkje berre ei feiring av eit band. Det er ei feiring av ein heimleg humor som hev halde seg frisk gjennom tre tiår, medan mykje anna i musikklivet hev skifta ham og namn. Vassendgutane-land er ikkje eit stad på kartet, men det finst likevel: i bygdehus, på festplassar, i bilhøgtalarar og i stemni kring langbordi.

    Ein song som «Ungkar i dobbeltseng» kann høyrast ut som ein skjemt, men skjemten ber ei djupare sanning: at kvardagslivet, med alle sine små og store nederlag, er verdt å syngja um. Det er lett å gløyma kor mykje ein dialekt kann bera. Når eit band syng på sitt eige talemål, vert kvar konsert ein liten språkfest. Vassendgutane hev ikkje late seg freista til å leggja um til eit meir nøytralt mål; dei hev halde på røysti frå heimstaden, og det er ein grunn til at songane deira framleis kjennest nære.

    I tretti år hev mykje endra seg i platebransjen. Kassettar vart CD-plator, CD-plator vart straumar, og straumar vart algoritmar. Men eit refreng som folk kann syngja med på frå fyrste lina, hev ikkje vorte gamalt. Tvert um er det meir verdt enn nokon gong, fordi det samlar folk i ei tid då mykje anna spreier deim.

    Ein konsert med Vassendgutane er sjeldan ei stillesitjande stund. Det er dans, allsong og ein god porsjon sjølvironi. Slik musikk hev ein eigen funksjon: han løyser upp høgtid og minner folk um at gleda ikkje treng vera innvikla. Jubileet er ikkje berre eit attersyn. Det er og eit prov på at lokal kultur kann leva lenge når han fær lov å vera seg sjølv. Vassendgutane-land er bygt på songar som ikkje prøver å vera noko anna enn det dei er: små sogor frå kvardagen, sette i takt.

    Tretti år med ein ungkar i dobbeltseng er i røyndi tretti år med felles minni. Det er ikkje noko teikn på at denne gleda vil stilna. Tvert um peikar jubileet frametter: nye kveldar, nye allsongar, nye generasjonar som lærer refrenget av foreldri sine. Slik vert ein song um ein ungkar i dobbeltseng ikkje ei soge um einsemd, men ei soge um samhald.

    Kjelde: Bergens Tidende

Fylg oss: YouTube Telegram
Meld deg inn i Vestlandske Mållag

Få dei fem viktigaste sakene frå Vestmennene rett i innboksen - éin e-post i veka.

Andre prosjekt: Fjordgefluster.no Nordisches.se Maalmannen.no